بعضی عوارض مانند درد خفیف یا حساسیت محدود در محل تزریق طبیعیاند؛ اما درد شدید، تورم فزاینده، بیحسی، ضعف اندام یا تنگی نفس را نباید عادی تلقی کرد. در ادامه، مهمترین اشتباهات تزریق و نشانههایی را بررسی میکنیم که به پیگیری پزشکی نیاز دارند.
تزریق آمپول بدون شناخت روش تجویز دارو
یکی از خطرناکترین اشتباهات، تزریق دارو بدون توجه به مسیر تجویزشده است. همه آمپولها عضلانی نیستند؛ برخی داروها باید داخل ورید، زیر پوست یا داخل پوست تزریق شوند و بعضی از آنها فقط در شرایط درمانی خاص قابلاستفادهاند. تزریق یک داروی وریدی در عضله یا برعکس، ممکن است جذب دارو را تغییر دهد، بافت را آسیب بزند یا عوارض جدی ایجاد کند.
انتخاب مسیر تزریق به نوع دارو و دستور پزشک بستگی دارد و نمیتوان همه آمپولها را به یک روش تزریق کرد. آشنایی با تفاوتهای گفتهشده و آشنایی با آموزش تزریق انواع آمپول کمک میکند دلیل انتخاب هر روش و نکات ایمنی مربوط به آن را بهتر بشناسید؛ هرچند انجام تزریق همچنان به آموزش و مهارت عملی نیاز دارد.
اگر روی نسخه یا بستهبندی دارو ابهامی وجود دارد، نباید براساس تجربههای قبلی یا توصیه اطرافیان تصمیم گرفت. بهترین کار این است که پیش از تزریق، موضوع با پزشک، داروساز یا پرستار بررسی شود.
انتخاب محل نامناسب برای تزریق عضلانی
محل مناسب تزریق عضلانی برای همه افراد و همه داروها یکسان نیست. سن، وزن، حجم عضله، وضعیت جسمانی، نوع دارو و حجم آن در انتخاب محل تزریق نقش دارند. انتخاب نقطه اشتباه ممکن است باعث ورود سوزن به بافت چربی، برخورد با عصب یا آسیبدیدن عروق شود.
برای مثال، تزریق غیراصولی در ناحیه باسن میتواند عصب سیاتیک را در معرض آسیب قرار دهد. درد زیاد، احساس برقگرفتگی، بیحسی، گزگز یا ضعف پا هنگام تزریق یا پس از آن، علائمی نیستند که بتوان آنها را به درد معمول آمپول نسبت داد.
محلی که دچار زخم، عفونت، تورم، التهاب، کبودی شدید یا سفتی غیرطبیعی است نیز برای تزریق مناسب نیست. تکرار تزریق در یک نقطه میتواند بافت را تحریک کرده و احتمال سفتی، درد و اختلال در جذب دارو را افزایش دهد.
رعایت نکردن بهداشت دست و محل تزریق
تماس دست یا تجهیزات آلوده با سوزن، سرنگ، دهانه آمپول یا محل تزریق میتواند میکروبها را وارد بافت کند. شستن یا ضدعفونیکردن دستها، آمادهسازی دارو در محیط تمیز و جلوگیری از تماس با قسمتهای استریل تجهیزات، از اصول پایه تزریق ایمن هستند.
ضدعفونی پوست نیز باید با ماده مناسب و بهدرستی انجام شود. لمس دوباره محل ضدعفونیشده با دست، فوتکردن روی پوست یا تزریق پیش از خشکشدن محل، میتواند احتمال آلودگی یا تحریک پوست را افزایش دهد.
عفونت ممکن است در ابتدا فقط با قرمزی و درد ظاهر شود؛ اما افزایش گرمی، تورم، ترشح چرکی، تب یا گسترش قرمزی در روزهای بعد، نیازمند ارزیابی پزشکی است.
استفاده مجدد از سوزن یا سرنگ
سوزن و سرنگ وسایل یکبارمصرفاند؛ حتی اگر فقط یک بار استفاده شده باشند یا ظاهر آنها تمیز به نظر برسد. تعویض سوزن نیز سرنگ استفادهشده را برای فرد دیگر ایمن نمیکند. استفاده مجدد میتواند عفونتهای باکتریایی و بیماریهای منتقلشونده از راه خون را گسترش دهد.
سرنگ استفادهشده نباید دوباره وارد ویال دارو شود؛ زیرا ممکن است محتویات ویال را آلوده کند. بازکردن بستهبندی آسیبدیده، استفاده از سرنگ تاریخگذشته یا قرار دادن تجهیزات استریل روی سطح آلوده نیز ایمنی تزریق را از بین میبرد.
انتخاب اشتباه طول و قطر سوزن
استفاده از هر سوزنی برای هر نوع تزریق، تصور اشتباهی است. طول و قطر سوزن باید متناسب با مسیر تزریق، محل انتخابشده، سن، جثه و ضخامت بافت چربی بیمار باشد.
اگر سوزن برای تزریق عضلانی بیش از حد کوتاه باشد، ممکن است دارو بهجای عضله وارد بافت چربی شود. این اتفاق میتواند جذب دارو را کند یا نامطمئن کند و احتمال درد، سفتی یا التهاب موضعی را افزایش دهد. سوزن بیش از حد بلند نیز ممکن است به ساختارهای عمیقتر آسیب برساند.
انتخاب سوزن نباید صرفا براساس موجودی منزل یا ظاهر آن انجام شود. در کودکان، سالمندان، افراد بسیار لاغر و کسانی که بافت چربی بیشتری دارند، ارزیابی دقیقتر اهمیت ویژهای پیدا میکند.
بررسی نکردن نام دارو، دوز و تاریخ انقضا
شباهت نام یا بستهبندی آمپولها یکی از زمینههای خطای دارویی است. پیش از تزریق باید نام دقیق بیمار، نام دارو، مقدار تجویزشده، مسیر مصرف، زمان تزریق و تاریخ انقضا بررسی شود.
تغییر رنگ غیرمنتظره، وجود ذرات، ترکخوردگی آمپول یا مخدوشبودن اطلاعات بستهبندی میتواند نشانه نامناسببودن دارو باشد. چنین دارویی نباید بدون بررسی داروساز استفاده شود.
دوز دارو نیز نباید با حدس یا براساس تجربه فرد دیگری تعیین شود. سن، وزن، بیماریهای زمینهای، بارداری، عملکرد کلیه و کبد و داروهای همزمان میتوانند مقدار یا امکان مصرف دارو را تغییر دهند.
مخلوط کردن خودسرانه چند دارو در یک سرنگ
اینکه دو دارو جداگانه قابلتزریقاند، به معنای امکان مخلوطکردن آنها نیست. بعضی ترکیبات از نظر شیمیایی یا فیزیکی ناسازگارند و ممکن است پس از ترکیب رسوب کنند، اثرشان تغییر کند یا احتمال تحریک و آسیب بافتی افزایش یابد.
شفافماندن محلول نیز سازگاری داروها را اثبات نمیکند. مخلوطکردن آمپولها فقط زمانی قابلقبول است که دستور مشخص و معتبر پزشکی یا دارویی برای آن وجود داشته باشد.
اگر درباره امکان ترکیب دو دارو تردید دارید، آنها را در یک سرنگ نکشید. سؤال کوتاه از پزشک یا داروساز میتواند از یک خطای جدی جلوگیری کند.
تزریق نادرست داروهای غلیظ یا دردناک
برخی داروهای تزریقی غلیظترند یا بهطور طبیعی درد و سوزش بیشتری ایجاد میکنند. سرعت تزریق، دمای دارو، محل انتخابشده و تکنیک تزریق میتواند شدت ناراحتی بیمار را تغییر دهد. تزریق بسیار سریع بعضی داروها ممکن است درد و فشار بافتی را بیشتر کند؛ بااینحال، سرعت مناسب باید براساس مشخصات همان دارو تعیین شود.
برای نمونه، تزریق آمپول نوروبیون نیز باید مطابق دستور پزشک، مسیر درجشده روی فرآورده و توسط فرد دارای مهارت انجام شود. تصور اینکه ویتامینیبودن یک آمپول به معنای بیخطر بودن تزریق خودسرانه آن است، درست نیست؛ زیرا احتمال حساسیت، خطای دارویی و آسیب ناشی از تکنیک نامناسب همچنان وجود دارد.
بیتوجهی به حساسیت و سوابق پزشکی بیمار
قبل از تزریق باید درباره سابقه حساسیت به داروها، مواد نگهدارنده، آنتیبیوتیکها یا تزریقهای قبلی سؤال شود. سابقه واکنش خفیف نیز مهم است و باید به فرد تزریقکننده اطلاع داده شود.
مصرف داروهای رقیقکننده خون، اختلالات انعقادی، ضعف سیستم ایمنی، دیابت، بارداری و بعضی بیماریهای مزمن میتوانند خطر خونریزی، کبودی، عفونت یا عوارض دارویی را تغییر دهند.
تزریق دارویی که قبلا بدون مشکل استفاده شده نیز کاملا بدون ریسک نیست. واکنش حساسیتی ممکن است ناگهانی ایجاد شود؛ بنابراین مراکز تزریق باید برای شناسایی علائم هشدار و اقدامات اورژانسی آمادگی داشته باشند.
عوارض تزریق اشتباه چه نشانههایی دارند؟
درد محدود، حساسیت خفیف و کبودی کوچک ممکن است پس از بعضی تزریقها ایجاد شود؛ اما علائم زیر نیازمند توجه بیشتری هستند:
- درد شدید و در حال افزایش
- بیحسی، گزگز یا ضعف اندام
- تورم زیاد یا سفتی رو به گسترش
- قرمزی، گرمی، ترشح چرکی یا تب
- خونریزی مداوم یا کبودی وسیع
- تغییر رنگ غیرعادی پوست یا ایجاد تاول
- سرگیجه شدید، ضعف ناگهانی یا غش
- کهیر گسترده یا تورم صورت و لبها
- خسخس سینه، گرفتگی گلو یا دشواری تنفس
چگونه احتمال خطا هنگام تزریق را کاهش دهیم؟
مطمئنترین راه، انجام تزریق در مرکز معتبر و توسط فرد آموزشدیده است. نسخه و بستهبندی اصلی دارو را همراه داشته باشید و درباره حساسیتها، بیماریهای زمینهای و داروهای مصرفی اطلاعات کامل بدهید.
پیش از تزریق، نام دارو و مسیر مصرف را بررسی کنید. از سالمبودن بستهبندی سرنگ و سوزن مطمئن شوید و اجازه ندهید تجهیزات یکبارمصرف دوباره استفاده شوند. پس از تزریق نیز مدت توصیهشده در مرکز بمانید؛ بهخصوص اگر دارو را برای نخستین بار دریافت میکنید یا سابقه حساسیت دارید.
تزریق در خانه فقط زمانی قابلقبول است که دارو برای مصرف خانگی تجویز شده باشد، فرد مراقب آموزش عملی کافی دیده باشد و روش نگهداری، تزریق و دفع سوزن را دقیق بداند. تماشای ویدئو یا خواندن مقاله بهتنهایی برای انجام تزریقهای تخصصی کافی نیست.
بیشتر خطاهای تزریق با چند اقدام ساده قابلپیشگیریاند: بررسی دقیق دارو و نسخه، رعایت بهداشت، انتخاب تجهیزات و محل مناسب و سپردن کار به فرد ماهر. عادی دانستن هر درد یا تورمی نیز اشتباه است؛ زیرا شدت و روند علائم اهمیت زیادی دارد.
اگر درباره نوع دارو، مسیر تزریق یا مهارت فرد تزریقکننده تردید دارید، تزریق را تا زمان دریافت راهنمایی معتبر به تعویق بیندازید. چند دقیقه بررسی بیشتر، بسیار کمخطرتر از مواجهشدن با عفونت، آسیب عصبی یا واکنش دارویی شدید است.
آیا درد شدید بلافاصله بعد از تزریق همیشه نشانه آسیب عصبی است یا ممکن است به عوامل دیگری هم مربوط باشد؟
لزوماً نه، اما درد شدید، تیرکشنده یا همراه با بیحسی و ضعف باید جدی گرفته شود و در صورت تداوم نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.