به گزارش خبرگزاری تسنیم از بجنورد، معاون امور بازرگانی و توسعه تجارت اداره کل صنعت، معدن و تجارت خراسان شمالی اعلام کرد: فرش دو روی تمام ابریشم دویدوخ به ثبت جهانی (یونسکو) رسیده است؛ رخدادی که میتواند نام خراسان شمالی را بیش از گذشته در نقشه جهانی هنر فرش و صنایعدستی برجسته کند. این فرش به دلیل ویژگی منحصربهفرد «دو رو بودن»، استفاده کامل از نخ ابریشم، ریزبافی، نقوش خاص و اصالت طرح، سالهاست توجه کارشناسان، مجموعهداران و علاقهمندان به فرش دستباف را در داخل و خارج از کشور به خود جلب کرده است.
با این ثبت جهانی، دویدوخ از سطح یک محصول صرفاً محلی و ملی فراتر رفته و در ردیف میراث ارزشمند جهانی قرار گرفته است؛ اما در پشت این عنوان، دهها و صدها بافنده در روستاها و مناطق مختلف، همچنان با واقعیتهای سخت زندگی روزمره و فشارهای اقتصادی مواجه هستند. فاصله میان «پرونده ثبتشده در یونسکو» و «سفره بافنده» فاصلهای است که بدون برنامهریزی دقیق و اقدامات حمایتی مؤثر پر نخواهد شد.
جهانی شدن دویدوخ؛ از روستای خراسان شمالی تا فهرست یونسکو
ثبت جهانی فرش دو روی تمام ابریشم دویدوخ، بهعنوان یک دستاورد مهم فرهنگی و اقتصادی، نشاندهنده غنای هنر و اصالت صنایعدستی خراسان شمالی است. این فرش نهتنها محصول یک کارگاه یا یک نسل، بلکه حاصل تجربههای انباشتهشده نسلهای متوالی بافندگان، انتقال سینهبهسینه مهارتها و نگهداری از طرحها و نقوش بومی در طول دهههاست. ویژگی دو رو بودن این فرش، که در هر دو سمت دارای طرح و نقش قابل رؤیت و استفاده است، آن را در میان فرشهای دستباف جهان به اثری خاص و کمیاب تبدیل کرده است.
در فرآیند ثبت جهانی، کارشناسان بر چند مؤلفه اصلی تأکید داشتهاند؛ از جمله پیوند عمیق این هنر با هویت محلی، نقش آن در اقتصاد روستا، مشارکت خانوادگی در بافت، و همچنین سبک خاص طراحی و رنگبندی که ریشه در فرهنگ منطقه دارد. همین ویژگیها باعث شد فرش دویدوخ، در کنار سایر میراث ناملموس، در فهرست جهانی یونسکو جای گیرد و بهعنوان سرمایهای فرهنگی برای ایران و خراسان شمالی شناخته شود.
در عرصه بینالمللی، ثبت جهانی به معنای جلب توجه بیشتر رسانهها، نمایشگاهها و بازارهای تخصصی فرش و صنایعدستی است. از این منظر، دویدوخ اکنون این امکان را دارد که در vitrīn نمایشگاههای معتبر جهانی، حراجیهای بزرگ و مجموعههای خصوصی مطرح شود و بهعنوان «فرش ثبتشده جهانی» شناخته گردد؛ اما تحقق این ظرفیت، نیازمند برنامهریزی حرفهای در زمینه معرفی، بازاریابی و حضور هدفمند در بازارهای جهانی است.
برای خراسان شمالی، ثبت جهانی دویدوخ تنها یک عنوان فرهنگی نیست؛ بلکه فرصتی برای برندسازی استان در سطح ملی و بینالمللی است. این هنر میتواند در کنار سایر ظرفیتهای استان، از جمله جاذبههای طبیعی، تاریخی و قومی، به یکی از ستونهای اصلی «هویت بصری و فرهنگی» خراسان شمالی تبدیل شود. ورود نام دویدوخ به ادبیات گردشگری، تبلیغات شهری، بستههای فرهنگی و برنامههای توسعهای استان، بخشی از این فرایند برندسازی است که میتواند جایگاه خراسان شمالی را در ذهن مخاطبان داخلی و خارجی ارتقا دهد.
در نهایت، جهانی شدن دویدوخ زمانی معنا و اثر واقعی خود را نشان میدهد که از سطح «خبر ثبت» عبور کند و به سطح «سیاستگذاری و اقدام» برسد. یعنی برنامهای جامع برای حمایت از تولید، صیانت از اصالت طرحها، آموزش نسل جدید بافندگان، توسعه زیرساختهای فروش و صادرات، و مشارکتدادن خود بافندگان در تصمیمگیریها تدوین و اجرا شود؛ در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که ثبت جهانی، صرفاً در حد یک عنوان نمادین باقی بماند.
بافندگان در سایه عنوان جهانی؛ هنر ماندگار، معیشت ناپایدار
ایزانلو از بافندگان فرش خراسان شمالی در این باره به خبرنگار تسنیم گفت: در حالی که نام فرش دویدوخ به فهرست جهانی راه یافته، بسیاری از بافندگان این منطقه هنوز با واقعیتهای سخت معیشتی دستوپنجه نرم میکنند. بافت یک تخته فرش دو روی تمام ابریشم، ماهها و گاه بیش از یک سال زمان، دقت، تمرکز و مهارت بالا میطلبد؛ اما درآمد حاصل از فروش آن، در بسیاری از موارد، تناسبی با میزان زحمت و انرژی صرفشده ندارد. در این چرخه، بافنده غالباً ضعیفترین حلقه زنجیره ارزش است.
وی افزود: یکی از مشکلات جدی بافندگان، افزایش مداوم هزینه مواد اولیه بهویژه نخ ابریشم است. بسیاری از زنان و مردان بافنده دویدوخ میگویند بخش زیادی از سرمایه و درآمدشان صرف تهیه مواد اولیه میشود و در نبود حمایتهای کافی، توان مالی برای ادامه کار در مقیاس مناسب را از دست میدهند. این موضوع در کنار نوسانات بازار، باعث شده برخی خانوادهها از ادامه بافت حرفهای صرفنظر کرده یا به فرشهایی با کیفیت پایینتر و هزینه کمتر روی بیاورند؛ مسیری که در صورت تداوم، میتواند به تدریج به اصالت و کیفیت دویدوخ آسیب بزند.
ایزانلو تصریح کرد: حمایتهای بیمهای نیز از دیگر دغدغههای اصلی بافندگان است. بسیاری از آنها یا از پوشش بیمهای برخوردار نیستند یا با مشکلاتی همچون قطع بیمه، سختگیری در تمدید، و یا هزینههای سنگین سهم بیمه مواجهاند. برای بافندهای که عمدتاً در خانه و بهصورت کارگاهی کوچک فعالیت میکند، بیمه نهتنها یک حمایت اجتماعی، بلکه پشتوانهای برای ادامه مسیر حرفهای است. نبود این پشتوانه، انگیزه نسل جوان را برای ورود به این حرفه کاهش میدهد.
هنرمند صنایع دستی استان ادامه داد: فقدان دسترسی مستقیم بافندگان به بازار و وابستگی به واسطهها، مشکل دیگری است که سالهاست مطرح میشود. بافندگان اغلب ناچارند محصول خود را به دلالانی بفروشند که فرش را با قیمت پایین از تولیدکننده خریداری و با چند برابر قیمت در بازارهای بزرگتر عرضه میکنند. در این میان، سود اصلی نصیب واسطهها میشود و سهم بافنده از ارزش افزوده هنر خود بسیار ناچیز باقی میماند. این وضعیت در مورد فرش ثبتشده جهانی، تناقضی آشکار میان ارزش فرهنگی و اقتصادی محصول و شرایط زندگی تولیدکننده ایجاد میکند.
از سوی دیگر، نبود آموزشهای بهروز در زمینه شناخت بازار، سلیقه مشتریان بینالمللی، استانداردهای کیفیت و حتی مهارتهای ساده بازاریابی، باعث شده بسیاری از بافندگان و تولیدکنندگان خرد، نتوانند از ظرفیتهای موجود بهره کامل ببرند. در حالی که ثبت جهانی، توجه رسانهها و بازارهای خارجی را جلب کرده، حلقه اتصال میان بافنده روستایی و خریدار خارجی همچنان ضعیف و آسیبپذیر است.
در چنین شرایطی، کارشناسان حوزه صنایعدستی تأکید میکنند: اگر قرار است ثبت جهانی دویدوخ واقعاً به نفع مردم و بافندگان منطقه تمام شود، محور اصلی برنامهها باید «تقویت معیشت بافنده» باشد؛ از حمایت بیمهای و مالی تا ایجاد سازوکارهای فروش مستقیم و تضمین خرید منصفانه. بدون چنین رویکردی، فاصله میان عنوان جهانی و زندگی روزمره بافندگان همچنان پابرجا خواهد ماند.
موانع صادرات فرش دویدوخ؛ از گرههای اداری تا ضعف برندسازی
رضاپور از اساتید هنرهای صنایع دستی با بیان اینکه با وجود ثبت جهانی، فرش دو روی تمام ابریشم دویدوخ برای حضور قدرتمند در بازارهای خارجی با موانع متعددی روبهرو است اظهار داشت: یکی از مهمترین این موانع، نبود یک برند مشخص، واحد و شناختهشده برای این فرش در سطح ملی و بینالمللی است. در بسیاری از موارد، تولیدات دویدوخ بدون نام یا تحت عنوان عمومی «فرش ابریشم ایرانی» یا حتی به نام مناطق دیگر عرضه میشوند و هویت خراسان شمالی و روستای مبدأ در حاشیه قرار میگیرد.
وی افزود: مسئله دیگر، پیچیدگی روندهای اداری و گمرکی در مسیر صادرات مستقیم است. فعالان این حوزه میگویند حجم مقررات، زمانبر بودن فرآیندها و هزینههای جانبی، بسیاری از تولیدکنندگان کوچک و متوسط را از صادرات مستقیم منصرف کرده و آنها را به سمت فروش محصول به واسطهها و صادرکنندگان غیر بومی سوق میدهد. نتیجه این روند آن است که بخش قابلتوجهی از ارزش افزوده صادرات، در خارج از استان متمرکز میشود.
رضاپور گفت: ضعف در حضور هدفمند در نمایشگاهها و رویدادهای تخصصی بینالمللی نیز از چالشهای جدی به شمار میرود. فرش دویدوخ، بهعنوان محصولی ثبتشده در سطح جهانی، نیازمند معرفی حرفهای در نمایشگاههای معتبر فرش دستباف، صنایعدستی و هنرهای سنتی در اروپا، آسیا و کشورهای حاشیه خلیج فارس است. نبود برنامهریزی منسجم برای حضور مستمر و مؤثر در این رویدادها، باعث شده ظرفیت معرفی و بازاریابی این محصول در سطح جهانی بهطور کامل بالفعل نشود.
وی افزود: در حوزه فروش آنلاین و بازاریابی دیجیتال، نیز وضعیت مشابهی حاکم است. در حالی که بسیاری از برندهای فرش در جهان از بستر تجارت الکترونیک، شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای تخصصی برای دسترسی مستقیم به مشتریان بینالمللی استفاده میکنند، فرش دویدوخ هنوز در این عرصه حضور قوی و ساختارمند ندارد. نبود وبسایتهای چندزبانه اختصاصی، کمبود محتوای تصویری و ویدئویی حرفهای و عدم استفاده از ابزارهای نوین بازاریابی دیجیتال، از ضعفهایی است که کارشناسان بر آن تأکید میکنند.
استاد صنایع دستی استان ادامه داد: از منظر کیفیت و استاندارد، ضرورت ایجاد سازوکارهای نظارتی و حمایتی برای حفظ کیفیت، اصالت طرحها و استانداردسازی ابعاد، رنگ و مواد اولیه نیز مطرح است. بازارهای جهانی نسبت به اصالت و کیفیت فرش بسیار حساساند و وجود هر گونه محصول غیراستاندارد یا بیهویت میتواند به اعتبار برند دویدوخ آسیب بزند. ایجاد نظام شناسنامهدار کردن هر تخته فرش، با درج کد، مشخصات بافنده، منطقه تولید و تأییدیه اصالت، از اقدامات ضروری برای تقویت جایگاه این فرش در بازار جهانی است.
کارشناسان معتقدند رفع این موانع، نیازمند همافزایی میان دستگاههای دولتی، بخش خصوصی، اتحادیهها و خود بافندگان است. شکلگیری شرکتهای مدیریت صادرات، خوشههای تخصصی فرش و تعاونیهای قدرتمند با حضور فعال بافندگان، میتواند بخشی از مسیر عبور از گرههای موجود در صادرات را هموار کند و سهم واقعی خراسان شمالی از بازار جهانی فرش ابریشم را افزایش دهد.
ظرفیتهای ارزآوری و توسعهای؛ دویدوخ بهعنوان موتور اقتصادی خراسان شمالی
ثبت جهانی فرش دو روی تمام ابریشم دویدوخ، علاوه بر بُعد فرهنگی، ظرفیتی مهم برای توسعه اقتصادی و ارزآوری خراسان شمالی بهشمار میرود. این فرش، به دلیل ارزش هنری و مواد اولیه گرانبها، در بازارهای جهانی بالقوه قادر است با قیمتهای بالا عرضه شود و در صورت جهش صادرات، سهم قابل توجهی در سبد صادرات غیرنفتی استان و کشور به خود اختصاص دهد. افزایش این سهم، میتواند به بهبود شاخصهای کلان اقتصادی استان مانند اشتغال، درآمد سرانه و ماندگاری جمعیت در روستاها کمک کند.
از منظر ارزآوری، دویدوخ این توان را دارد که به یکی از محورهای اصلی صادرات صنایعدستی کشور تبدیل شود. تمرکز بر بازارهای هدف دارای قدرت خرید بالا، همچون اروپا، کشورهای حاشیه خلیج فارس، شرق آسیا و آمریکای شمالی، در کنار طراحی محصولات متناسب با سلیقه این بازارها، میتواند ارزش صادراتی هر تخته فرش را بهطور چشمگیری افزایش دهد. در این میان، ثبت جهانی یونسکو خود بهعنوان یک «برند اعتماد» عمل کرده و به خریدار سیگنالی از اصالت و ارزش فرهنگی محصول میدهد.
این هنر همچنین میتواند به موتور محرکهای برای توسعه گردشگری خراسان شمالی تبدیل شود. ایجاد تورهای تخصصی گردشگری صنایعدستی، طراحی مسیرهای بازدید از کارگاههای بافت، برگزاری جشنوارهها و نمایشگاههای محلی و ایجاد «خانه فرش دویدوخ» بهعنوان یک مرکز دائمی معرفی و فروش، از جمله ظرفیتهایی است که میتواند هم به رونق اقتصادی و هم به معرفی هویت فرهنگی استان کمک کند. گردشگر خارجی که از نزدیک فرایند بافت را میبیند، نهتنها خریدار بالقوه فرش، بلکه سفیر فرهنگی استان در کشور خود خواهد بود.
در حوزه اشتغال، توسعه زنجیره تولید و صادرات دویدوخ میتواند به ایجاد و تثبیت فرصتهای شغلی در روستاها و شهرهای استان کمک کند. با توجه به اینکه بخش بزرگی از فرایند بافت توسط زنان انجام میشود، این هنر میتواند نقش مهمی در توانمندسازی اقتصادی زنان روستایی و تقویت اقتصاد خانوادهها داشته باشد. ایجاد کارگاههای گروهی، تعاونیهای تولیدی و شبکههای منسجم تولید میتواند به افزایش قدرت چانهزنی بافندگان و بهبود درآمد آنان منجر شود.
پیوند این هنر با سایر بخشهای اقتصادی نیز قابل توجه است. از تولید و تأمین نخ ابریشم گرفته تا خدمات حملونقل، بستهبندی، تبلیغات و فروش، هر یک میتوانند بخشی از زنجیره ارزش دویدوخ را تشکیل دهند و فرصتهای شغلی جدیدی ایجاد کنند. در این میان، حضور دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی و پارکهای علم و فناوری میتواند به نوآوری در زمینه طراحی، رنگرزی، مواد اولیه بهینه و روشهای نوین بازاریابی کمک کند و این هنر سنتی را با ابزارهای روز دنیا پیوند دهد.
در مجموع، اگر به دویدوخ صرفاً به چشم یک «فرش هنری» نگریسته نشود و بهعنوان یک «اکوسیستم اقتصادی و فرهنگی» دیده شود، میتواند در سالهای آینده به یکی از مهمترین محورهای توسعهمحور خراسان شمالی تبدیل شود؛ محوری که هم هویت فرهنگی را حفظ میکند و هم به سفره مردم رونق میبخشد.
از ثبت جهانی تا سهم جهانی؛ ضرورت تدوین نقشه راه برای آینده دویدوخ
کارشناسان و فعالان این حوزه بر این باورند که ثبت جهانی فرش دو روی تمام ابریشم دویدوخ، آغاز راهی تازه است؛ راهی که بدون نقشه راه دقیق و مشارکت همه ذینفعان، به مقصد مطلوب نخواهد رسید. این نقشه راه، باید از یکسو بر صیانت از اصالت و کیفیت این هنر و از سوی دیگر بر بهرهبرداری اقتصادی عادلانه و پایدار تأکید داشته باشد؛ بهگونهای که بافندگان، بهعنوان صاحبان اصلی این هنر، بیشترین بهره را از ارزش افزوده آن ببرند.
در سطح سیاستگذاری، لازم است برنامهای مشخص برای حمایت از بافندگان، مدیریت زنجیره تأمین مواد اولیه، استانداردسازی، برندسازی، بازاریابی داخلی و خارجی و توسعه صادرات طراحی و اجرا شود. تشکیل کارگروه تخصصی «فرش دویدوخ» با حضور نمایندگان دستگاههای دولتی، بخش خصوصی، اتحادیهها، کارشناسان و خود بافندگان میتواند گامی مهم در این مسیر باشد. این کارگروه میتواند بهصورت مستمر، مسائل را رصد و برای رفع موانع تصمیمسازی کند.
آموزش و انتقال دانش نیز باید یکی از ارکان این نقشه راه باشد. آموزش نسل جدید بافندگان، آشنا کردن آنها با اصول طراحی، حفظ اصالت در عین نوآوری، شناخت بازارهای هدف و بهرهگیری از ابزارهای نوین فروش و تبلیغات، میتواند به پایداری این هنر در بلندمدت کمک کند. در کنار آن، آموزشهای تخصصی برای صادرکنندگان، فعالان حوزه بازرگانی و مدیران تعاونیها نیز ضروری است تا زنجیره صادرات، حرفهایتر و کارآمدتر عمل کند.
از منظر حقوقی و ساختاری، ایجاد نظام شناسنامهدار کردن فرشهای دویدوخ، ثبت برندهای معتبر محلی و استانی، تدوین استانداردهای مشخص برای ابعاد، رنگ، مواد اولیه و کیفیت بافت، و ایجاد سازوکارهای نظارت بر استفاده از نام دویدوخ، میتواند از سوءاستفادهها جلوگیری کرده و اعتبار این برند جهانی را حفظ کند. چنین سازوکاری، همچنین به خریداران داخلی و خارجی اطمینان میدهد که محصول خریداریشده، اصیل و مطابق با معیارهای جهانی است.
در نهایت، آنچه تعیین خواهد کرد ثبت جهانی دویدوخ تا چه حد به نفع خراسان شمالی و بافندگان آن تمام میشود، نوع نگاه و اقدام امروز مدیران، فعالان و جامعه محلی است. اگر این عنوان جهانی بهعنوان فرصتی برای «تغییر واقعی در زندگی بافندگان» دیده شود و برنامهها بر این محور طراحی شود، میتوان امیدوار بود که در سالهای نهچندان دور، سهم دویدوخ از بازار جهانی فرش متناسب با جایگاه فرهنگی آن باشد. اما اگر همه چیز در سطح شعار و برگزاری چند برنامه نمادین باقی بماند، بیم آن میرود که این هنر ثبتشده جهانی، همچنان بافندگانی داشته باشد که در سکوت دارهای چوبی خود، شاهکارهایی جهانی میبافند اما خود دور از ثمرات این جهانیشدن زندگی میکنند.
انتهای پیام/311
