به گزارش خبرگزاری تسنیم از ساری، صبح زود است. مه غلیظی روی تالابهای اطراف بهشهر نشسته و صدای پرندگان با صدای شلپشلپ آب در هم آمیخته. در دل این سکوت مرطوب، صدای زنگولههایی شنیده میشود. گاومیشها، آرام و سنگینقدم، از دل مه بیرون میآیند. حسن آقا، دامدار 58 ساله، با چکمههای گلیاش کنارشان راه میرود. از بچگی با این حیوانها بزرگ شدم. گاومیش با بوم مازندران عجینه. اگه آب باشه، گاومیش هم هست.
در این گزارش ما وارد دنیای دامداران میشویم؛ دنیایی که در آن گاومیش نهفقط یک دام، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و اقتصادی منطقه است. در ادامه گزارش به بررسی تاریخی، آماری، اقتصادی، زیستمحیطی و اجتماعی پرورش گاومیش مد نظر قرار میگیرد.
گاومیش در حافظه تاریخی مازندران
در حافظهی جمعی روستاهای مازندران، گاومیش نهفقط یک دام، بلکه نمادی از قدرت، صبر و پیوند با طبیعت بوده است. در بسیاری از روستاهای شرق استان، بهویژه در حوالی بهشهر، نکا و گلوگاه، واژهی «گاومیش» با احترام خاصی ادا میشود. پیرمردان روستا هنوز هم داستانهایی از گاومیشهایی تعریف میکنند که در روزهای سیلاب، بارهای سنگین را از رودخانه عبور میدادند یا در شالیزارهای گلآلود، زمین را برای کشت آماده میکردند.
در گذشته، خانوادههایی که گاومیش داشتند، از جایگاه اجتماعی بالاتری برخوردار بودند. این دام بهدلیل توانایی بالا در تولید شیر پرچرب، گوشت باکیفیت، و حتی پوست ضخیم برای صنایع دستی، بهعنوان یک سرمایهی چندمنظوره شناخته میشد. در برخی مناطق، حتی مهریهی دختران شامل یک یا دو رأس گاومیش میشد؛ نشانهای از ارزش اقتصادی و فرهنگی این حیوان بود.
نقش گاومیش در آیینها و باورهای بومی
در برخی روستاهای مازندران، گاومیشها در آیینهای محلی نیز نقش داشتند. مثلاً در مراسمی دامداران گاومیشهای خود را به کنار رودخانه میبردند و از خداوند طلب باران میکردند. باور بر این بود که حضور گاومیش، بهدلیل پیوندش با آب و زمین، میتواند برکت را بازگرداند.
چرا گاومیش به حاشیه رفت؟
با ورود نژادهای گاو اروپایی در دهههای اخیر و تمرکز سیاستهای دامداری بر تولید صنعتی، گاومیش بهتدریج از اولویت خارج شد. بسیاری از دامداران بهدلیل نبود حمایتهای فنی و اقتصادی، گاومیشهای خود را فروختند یا با گاو جایگزین کردند. این روند باعث شد که جمعیت گاومیش در مازندران از بیش از 5 هزار رأس در دهه 70 به حدود 2 هزار رأس در سالهای اخیر کاهش یابد.
چرا امروز گاومیش دوباره مهم شده است؟
با افزایش تقاضا برای شیر پرچرب و ارگانیک، و همچنین توجه به دامهای مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی، گاومیش دوباره بهعنوان یک گزینهی هوشمندانه اقتصادی مطرح شده است. دامداران جوان، بهویژه در مناطق اطراف تالاب میانکاله، دوباره به پرورش نیمهآزاد گاومیش روی آوردهاند. این سبک پرورش، که از منابع طبیعی مانند گیاهان آبزی استفاده میکند، هم هزینهها را کاهش میدهد و هم کیفیت شیر را بالا میبرد.
وضعیت فعلی دامداری مازندران و سهم گاومیش در آن»
روایتهای دامداران بخش شیرین گزارش تسنیم است از پیوند پرورش گاومیش تا تولیدات اقتصادی این نژاد با استفاده از آمارهای رسمی منتشر شده در منابع خبری و علمی به بررسی دقیق جمعیت گاومیش، میزان تولید شیر، قیمت بازار، و مقایسه با سایر دامها میپردازیم.
در حاشیهی تالاب میانکاله، دامدار 65 ساله، با نگاهی آرام به گاومیشهایش مینگرد. این پیشه، آب و اجدادی ما بوده. از پدرم یاد گرفتم که گاومیش رو باید مثل فرزندت بزرگ کنی. شیرش خوشمزهتر از شیر گاوه، طبیعیتره. حتی لبنیاتیهای ساری هم مشتری دائمیان.
او با افتخار از 40 سال تجربهاش میگوید و تأکید میکند که گاومیش با هر علوفهای کنار میآید، برعکس گاوهای نژاد اروپایی که «نازکنارنجیان». برای او، گاومیش نهفقط منبع درآمد، بلکه بخشی از زندگی است.
فاطمه، بانوی گاومیشدار بهتنهایی گاومیشداری میکند و گفت: وقتی شروع کردم، خیلیها گفتن زن نمیتونه از گاومیش نگهداری کنه. ولی حالا 6 رأس دارم و شیرش رو به لبنیاتیهای محلی میفروشم. درآمدش از خیلی از شغلهای دیگه بیشتره.
او با لبخند میگوید: گاومیشها منو میشناسن. وقتی صدامو میشنون، خودشون میان سمت آغل. این رابطه، یه جور عشق دوطرفهست.
جوان نکایی و بازگشت به ریشهها
جوان نکایی، پس از چند سال کار در دیگر استانها، به روستای پدریاش برگشته و حالا با 8 رأس گاومیش، دامداری نیمهآزاد راه انداخته و میگوید: «کارهای دیگر پول داشت، ولی آرامش نداشت. اینجا، کنار تالاب و گاومیشهایم، حس میکنم زندهام.»
او با استفاده از گیاهان آبزی و علوفهی طبیعی، هزینههای نگهداری را پایین آورده و شیر ارگانیک تولید میکند و اظهار میکند: «مشتریهام دنبال شیر طبیعیان. حتی یه لبنیاتی توی بابل، برند مخصوص شیر گاومیش منو زده.»
گاومیشداران میانکاله چه میگویند؟
در منطقهی بهشهر، برخی دامداران شیر گاومیش را بهصورت مستقیم به بازار عرضه میکنند. یکی از اعضا میگوید: وقتی شیر، دوغ و ماست گاومیش رو خودمون بستهبندی کردیم، سودمون دو برابر شد. حالا دنبال راهاندازی خط تولید پنیر گاومیش هستیم.
او تأکید میکند که اگر حمایتهای دولتی بیشتر شود، میتوانند اشتغالزایی گستردهتری در منطقه داشته باشیم.
وضعیت فعلی دامداری در مازندران و جایگاه گاومیش در آن
– مازندران با داشتن حدود 3.8 میلیون رأس دام سبک و سنگین، یکی از قطبهای دامپروری است.
– سالانه حدود 600 تا 750 هزار تن شیر خام در استان تولید میشود، اما تنها 20 تا 25 درصد آن در صنایع لبنی استان مصرف میشود و باقی به دلیل ضعف در زنجیرهی سرد و سنتی بودن دامداریها، به استانهای دیگر منتقل شده است.
حدود 80 درصد دامداریهای استان سنتی هستند و همین موضوع باعث کاهش کیفیت شیر و عدم پذیرش آن توسط کارخانههای لبنی شده است.
چالشهای اصلی دامداران چیست؟
نهادههای دامی: با وجود تأمین کلان، دامداران خرد همچنان در تأمین علوفه و خوراک دام با مشکل مواجهاند. شبکهی توزیع ناکارآمد و نوسانات ارزی، قیمت نهادهها را در نوسان قرار میدهد.
کاهش مراتع چرا: توسعهی کشت دوم برنج و تغییرات اقلیمی باعث شده چراگاههای سنتی از بین بروند و دامداران برای تأمین علوفه به مشکل بر میخورند.
کاهش تولید شیر: بسیاری از سکوهای جمعآوری شیر در شهرهایی مثل بابل و آمل تعطیل شدهاند. در برخی مناطق، تولید روزانه از 20 تن به 2 تن کاهش یافته است.
ضعف در صنایع تبدیلی: با وجود تولید شیر در استان، 80 درصد شیر مصرفی کارخانههای لبنی مازندران از استانهای دیگر وارد میشود که سالانه میلیاردها تومان هزینه حملونقل تحمیل میشود.
جایگاه گاومیش در این وضعیت چه خواهد بود؟
گاومیش بهعنوان دامی مقاوم به شرایط مرطوب و کمتغذیه، میتواند جایگزین مناسبی برای دامهای پرهزینهتر باشد.
شیر گاومیش با چربی و پروتئین بالا، در بازارهای محلی و لبنیاتیها با قیمت بالاتری به فروش میرسد (حدود 25 تا 30 هزار تومان در هر لیتر).
با توجه به کاهش منابع علوفهای و افزایش هزینهها، گاومیشداری نیمهآزاد در تالابها و مناطق مرطوب میتواند راهکاری پایدار و بومی باشد.
نقش زنان و جوانان در احیای گاومیشداری در شمال ایران هم اثرگذار در چرخه اقتصادی است.
زنان؛ ستون پنهان اقتصاد دامداری
در بسیاری از روستاهای مازندران، زنان نهتنها در فرآوری شیر گاومیش (تبدیل به ماست، دوغ، کره و پنیر) نقش دارند، بلکه در نگهداری، تغذیه، و حتی مدیریت مالی دامداری نیز فعالاند. این نقشها اغلب در سایه دیده نمیشوند، اما ستون اصلی پایداری اقتصادی خانوارهای دامدار هستند.
اما در این گزارش بهره گیری از روایتهای الهام بخش هم می تواند در ایجاد انگیزه کمک رسان باشد. فاطمه از یکی از استانهای همجوار میگوید: “با 5 میلیون تومان شروع کردم. حالا تأمینکننده شیر گاومیش برای چند استان هستیم و به بانک ژن گاومیش تبدیل شدهایم.”
او با ایجاد زنجیره ارزش از تولید تا فرآوری، اشتغال مستقیم برای 10 نفر و غیرمستقیم برای دهها نفر ایجاد کرده است. نقش زنان در فرآوری لبنیات، بستهبندی و فروش محصولات، در این مدل اقتصادی بسیار پررنگ است.
جوانان؛ بازگشت به ریشه با نگاه نو
در سالهای اخیر، موجی از مهاجرت معکوس جوانان تحصیلکرده به روستاها شکل گرفته که گاومیشداری را با رویکردی نوین دنبال میکنند. این جوانان با استفاده از تکنولوژی، اصلاح نژاد، بازاریابی دیجیتال و برندینگ، گاومیشداری را از یک شغل سنتی به یک کسبوکار پایدار تبدیل کردهاند.
جوان دیگری پس از چند سال کار، به روستای پدریاش برگشت. او با 8 رأس گاومیش، دامداری نیمهآزاد راه انداخته و شیر ارگانیک تولید میکند.
او با برند محلی خود، شیر گاومیش را به لبنیاتیهای بابل و ساری میفروشد و در حال راهاندازی فروش آنلاین محصولات لبنیست.
ظرفیتهای پنهان در آموزش و تسهیلگری
آموزش مهارتهای دامداری به زنان و جوانان میتواند بهرهوری را افزایش دهد. بسیاری از بانوان روستایی، با آموزشهای ساده در زمینه بهداشت دام، فرآوری لبنیات و بستهبندی، میتوانند به کارآفرینان محلی تبدیل شوند.
صندوقهای اعتبارات خرد زنان روستایی، که در برخی مناطق با موفقیت اجرا شده، میتواند الگویی برای توسعه گاومیشداری خانوادگی باشد.
نقش تسهیلگران محلی: در پیوند دادن دامداران با بازار، نهادهای حمایتی و آموزشهای فنی، بسیار کلیدی است.
اما در ادامه تسنیم مازندران پیشنهادهای سیاستی و راهبردی برای توسعه پایدار گاومیشداری در مازندران ارائه میدهد که با شرایط بومی استان سازگاری دارد و با نگاهی بر پرورش گاومیش و الگوهای موفق داخلی و خارجی است.
پیشنهادهای سیاستی برای توسعه گاومیشداری در مازندران
1. ایجاد تعاونیهای تخصصی گاومیشداران
– تشکیل تعاونیهای محلی با محوریت گاومیشداری میتواند قدرت چانهزنی دامداران را در خرید نهادهها و فروش محصولات افزایش دهد.
– این تعاونیها میتوانند در بستهبندی، برندینگ، بازاریابی و صادرات فرآوردههای لبنی گاومیش نقش کلیدی ایفا کنند.
2. توسعه صنایع تبدیلی لبنیات گاومیش
– احداث واحدهای کوچک و متوسط تولید پنیر مازارلا، بستنی سنتی، دوغ و کره گاومیش در نزدیکی مراکز تولید.
– ارائه تسهیلات کمبهره برای تجهیز این واحدها به فناوریهای بهداشتی و بستهبندی.
3. اصلاح نژاد و ارتقای بهرهوری
– استفاده از برنامههای اصلاح نژاد داخلی و واردات محدود اسپرم نژادهای مدیترانهای (مثل گاومیش ایتالیایی) برای افزایش تولید شیر و دیگر فرآوردهها
– توسعه تلقیح مصنوعی و آموزش دامداران در زمینه مدیریت تولیدمثل.
4. آموزش و ترویج هدفمند
– برگزاری دورههای آموزشی برای زنان و جوانان روستایی در زمینه نگهداری، بهداشت، فرآوری و بازاریابی محصولات گاومیش.
– استفاده از تسهیلگران محلی برای انتقال دانش بومی و علمی به دامداران.
5. حمایت مالی و بیمهای
– ارائه وامهای کمبهره با بازپرداخت بلندمدت برای راهاندازی یا توسعه گاومیشداری.
– طراحی بیمههای اختصاصی برای گاومیش، با پوشش بیماریها، تلفات و بلایای طبیعی.
6. حفاظت از زیستگاههای طبیعی گاومیش
– احیای تالابها و آببندانهای سنتی که زیستگاه طبیعی گاومیشها هستند.
– جلوگیری از تغییر کاربری اراضی مرطوب و حمایت از دامداری نیمهآزاد در مناطق
7. توسعه برند منطقهای
– ایجاد برند لبنیات گاومیش مازندران با تأکید بر کیفیت ارگانیک، چربی بالا و طعم سنتی.
– ثبت نشان جغرافیایی برای شیر و فرآوردههای گاومیش منطقه، مشابه تجربه پنیر مازارلا
8. الگوبرداری از تجربههای موفق
– مطالعه و بومیسازی مدلهای موفق گاومیشداری در استان گلستان، گیلان و خوزستان و استفاده از تجربهی مراکز تحقیقاتی در جداسازی گوساله و شیردوشی صنعت گاومیش میتواند به توسعه این بخش کمک شایان توجهی کند.
جهاد کشاورزی مازندران از سرمایهگذاران پرورش گاومیش حمایت میکند
حسین نگهدار سرپرست معاونت بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی مازندران، از حمایت این سازمان از سرمایهگذاران در حوزه پرورش گاومیش خبر داد و بر اهمیت گسترش این صنعت در راستای تأمین امنیت غذایی و توسعه مناطق روستایی تأکید کرد.
سرپرست معاونت بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی با اشاره به اهمیت پرورش گاومیش در تأمین امنیت غذایی، گفت: با توجه به اینکه پرورش گاومیش یکی از منابع مهم تولید گوشت و شیر است، باید در مناطق مستعد استان گسترش یابد.نگهدار مزایای پرورش گاومیش را در مقایسه با گاوهای معمولی، شامل مقاومت در برابر شرایط سخت آبوهوایی (گرما، رطوبت، بیماریها) و قابلیت استفاده از علوفههای کمکیفیت دانست.
وی تصریح کرد: این ویژگیها، پرورش گاومیش را به گزینهای کمهزینه و سازگار با محیطزیست تبدیل میکند.
سرپرست معاونت بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی مازندران با تأکید بر نقش این صنعت در توسعه مناطق روستایی افزود: پرورش گاومیش در مناطق روستایی و کمتر توسعهیافته میتواند محرک اقتصاد جوامع روستایی باشد.
وی در ادامه به چالشهای توسعه این بخش اشاره کرد و نبود دانش فنی کافی، کمبود زیرساختها و مشکلات بازاریابی محصولات گاومیش را از جمله موانع موجود بر سر راه توسعه این صنعت برشمرد.
نگهدار بیان کرد: حمایت از سرمایهگذاران در پرورش گاومیش نهتنها سود اقتصادی مستقیم دارد، بلکه به توسعه پایدار مناطق محروم، حفظ منابع طبیعی و تقویت زنجیره تأمین غذا کمک میکند.
به گزارش تسنیم، پرورش گاومیش با توجه به توانایی بالای این دام در تولید شیر پرچرب، گوشت با ارزش، پوست ضخیم و مقاوم، و همچنین قابلیت استفاده از علوفههای کمکیفیت، یک گزینه اقتصادی و پایدار برای مناطق گرم و مرطوب ایران به شمار میرود. این دام نسبت به گاو مقاومت بیشتری در برابر بیماریها دارد و در شرایط سخت محیطی نیز سازگارتر است. همچنین، فرآوردههای لبنی حاصل از شیر گاومیش مانند کره و بستنی از بازارپسندی بالایی برخوردارند.
با توجه به نیاز روزافزون به منابع پروتئینی و لبنی، سرمایهگذاری در پرورش صنعتی یا نیمهصنعتی گاومیش، بهویژه در استانهایی مانند خوزستان، مازندران، گیلان و آذربایجان، میتواند به افزایش درآمد دامداران و تقویت امنیت غذایی کشور کمک کند.
انتهای پیام/
