خبرگزاری مهر،گروه استانها- کوروش دیباج: در قلب میدان تاریخی امام علی(ع) در اصفهان، جایی که هر وجب از خاک آن لایههایی از تاریخ چند هزار ساله زیست در این شهر را در خود جای داده، بنایی قرار دارد که میتواند آینده باستانشناسی شهری ایران را دگرگون کند. «سرای خیار»، یکی از کهنترین سراهای بازار اصفهان، امروز در موقعیتی قرار گرفته که یک تصمیم مدیریتی میتواند آن را به نخستین موزه و مرکز پژوهشهای باستانشناسی شهری کشور تبدیل کند یا این فرصت تاریخی را برای همیشه از میان ببرد.
علی شجاعی اصفهانی، باستانشناس و عضو هیئت علمی دانشگاه هنر اصفهان که چند سال اخیر، در پی کاوشهای باستانشناسی در محوطه کمرزرین در این منطقه تاریخی فعالیت داشته است، در گفتگو با خبرنگار مهر تأکید میکند: سرای خیار تنها یک بنای تاریخی نیست، بلکه قطعهای کلیدی از پازلی است که میتواند فهم محققان و گردشگران را از سیر تحول شهری اصفهان دگرگون کند. به گفته وی، هرگونه تغییر کاربری غیرموزهای در این مجموعه میتواند ضربهای جبرانناپذیر بر میراث فرهنگی و روند مطالعات باستانشناسی شهری وارد آورد.
در ادامه، گزارش که بر پایه این گفتگو و بررسیهای میدانی تهیه شده، به اهمیت این سرا و ضرورت تبدیل آن به یک مرکز پژوهشی تخصصی میپردازد.
سرای خیار؛ گنجینهای برای پژوهش باستانشناسی شهری
شجاعی اصفهانی درباره پیشینه این بنا میگوید: در دوره پهلوی اول و همزمان با اجرای طرحهای خیابانکشی جدید، بخشهای وسیعی از سرای خیار تخریب شد و آخرین کاربری بخش باقی مانده بنا به عنوان فضایی بود که برای خرید و فروش حیوانات خانگی مورد استفاده قرار میگرفت. این بنا با نام سرای کاسهگران در سفرنامه شاردن آمده و با توجه به مجاورت آن با مدرسهای به همین نام میتوان تاریخ آن را تا زمان شاه سلیمان صفوی به عقب بازگرداند. البته مجاورت بنا با بازار و خود مسجد جامع نشان از تاریخی قدیمیتر و همزمان با شکلگیری ساختارهای شهری در این بخش را برای آن پیشنهاد میدهد که فهم ان نیاز به مطالعات باستانشناسی دارد.
سرنوشت این بنا اما در سال ۱۳۸۸ و با آغاز پروژه احداث زیرگذر میدان امام علی(ع) تغییر کرد؛ پروژهای که با وجود انتقادهای فراوان، یک نتیجه مثبت نیز به همراه داشت یعنی «احیای سرای خیار و اختصاص آن به موزهای بود که یافتههای میدان امام علی و دیگر شواهد باستانشناسی در آن به نمایش درآید». اما این موضوع تاکنون عملیاتی نشده است و امیدواریم به توجه به آثار کمرزرین که اکنون در آن نگهداری میشود بتوان اجرای آن را جامع عمل پوشانید.
این باستانشناس ادامه میدهد: در جریان کاوشهای گسترده باستانشناسی در محوطه کمرزرین، سرای خیار به عنوان محل نگهداری و مطالعه یافتهها در توسط شهرداری اختیار تیم باستانشناسی قرار گرفت.
به گفته وی، موقعیت این سرا در مجاورت مستقیم محل کاوش و برخورداری از فضاهای متعدد، امکان طبقهبندی یافتهها بر اساس ترانشهها و نوع آثار را فراهم کرده است؛ مزیتی که این مجموعه را چه در حال حاضر که کار مستندنگاری یافتهها در حال انجام است و چه در آینده به مرکزی مناسب برای پژوهشهای باستانشناسی شهری تبدیل میکند.
مجموعه یافتههای باستانشناسی؛ ظرفیت منحصر بهفرد برای یک موزه پژوهشی
شجاعی اصفهانی میگوید: اهمیت سرای خیار تنها به معماری و موقعیت آن محدود نمیشود. در حال حاضر بیش از ۱۰۰ هزار قطعه یافته باستانشناسی از مراحل مختلف کاوش در محوطه کمرزرین در این سرا نگهداری میشود؛ مجموعهای شامل قطعات سفال، شیشه، فلز، سربارههای کوره، قطعات سنگ، استخوان، نمونه خاک، آجر و دیگر یافتههای منقول که اطلاعات ارزشمندی از تاریخ اصفهان را در خود دارد.
به گفته وی، بخشی از این آثار ساماندهی اولیه شده و بخش دیگری همچنان در مرحله تکمیل مطالعات قرار دارد.
سرپرست تیم کاوش محوطه کمرزرین توضیح میدهد: تیم کاوش در حال آمادهسازی دیجیتال این مجموعه است تا امکان دسترسی به دادهها برای همه پژوهشگران و علاقه مندان فراهم شود. برای نخستین بار این فرصت ایجاد شده که اصفهان صاحب یک موزه پژوهشی با چنین دادههایی شود؛ موزهای که در آن بازدیدکنندگان عادی، دانشجویان، پژوهشگران داخلی و محققان بینالمللی بتوانند با فرآیندهای تخصصی باستانشناسی آشنا شوند و اهمیت شهر اصفهان بیش از پیش نمایان شود.
به گفته شجاعی، این سرا اکنون به محلی برای تعریف رسالهها، پایاننامهها و همکاریهای علمی میان دانشگاههای مختلف تبدیل شده و ظرفیت علمی آن در حال گسترش است.
چرا سرای خیار نباید کاربری دیگری داشته باشد؟
در ماههای اخیر، زمزمههایی درباره احتمال تغییر کاربری این سرا و تبدیل آن به ساختمان اداری، فضای گردشگری، بومگردی یا رستوران مطرح شده است. شجاعی اصفهانی در پاسخ به این موضوع توضیح میدهد: از آنجایی که کاربری این فضا از ابتدا به عنوان موزه تعریف شده بود نقشه و ساخت بخشهای تخریب شده آن با چنین ساختاری شکل گرفته، طبیعتا مناسبترین کاربری همان موزه است. از طرف دیگر موقعیت بنا و وسعت آن کاربریهای مطرح شده را ناکارآمد خواهد کرد و به نظر نمیرسد توجیه اقتصادی و فرهنگی چندانی داشته باشد.
وی تأکید میکند: مجموعه میدان امام علی(ع) و بهویژه گذر کمرزرین اکنون در حال تبدیل شدن به یک «سایتموزه منحصربهفرد» در کشور است؛ فضایی که در آن یافتههای معماری و یافتههای منقول حاصل از کاوشهای باستانشناسی باید در کنار یکدیگر دیده شوند. برای تحقق این هدف، وجود مرکزی برای آمادهسازی، مطالعه و نمایش یافتهها ضروری است و سرای خیار فضایی است که به خوبی میتواند این نقش را ایفا کند.
وی میافزاید: بازدیدکنندهای که از محوطه کمرزرین دیدن میکند، میتواند در فاصلهای کوتاه و با چند قدم پیادهروی وارد موزه پژوهشی شود و با فرآیندهای تخصصی مطالعه و مرمت آثار آشنا شود. چنین تجربهای علاوه بر افزایش آگاهی عمومی، میتواند اصفهان را به الگویی ملی در حوزه باستانشناسی شهری تبدیل کند.
به گفته این باستانشناس، تعداد یافتههای مربوط به کمرزرین و دیگر آثاری که در شهر اصفهان چه در کاوشهای باستانشناسی و چه اکتشافات اتفاقی جمعآوری شده به اندازهای زیاد است که میتواند کل فضای سرای خیار را پوشش دهد.
خطر از دست رفتن یک مرکز پژوهشی باستانشناسی
سرپرست تیم کاوش محوطه کمرزرین در بخش دیگری از این گفتوگو درباره پیامدهای احتمالی تغییر کاربری این سرا هشدار میدهد.
وی میگوید: اگر تصمیم دیگری برای این مکان گرفته شود و یافتهها جابجا شوند ادامه این مطالعات با مشکلات جدی مواجه میشود. جابهجایی حجم عظیم یافتهها، آن هم در مرحلهای که بسیاری از آنها در حال مطالعه هستند، میتواند به گم شدن دادهها، شکستن اشیا، مخلوط شدن بستهبندیها و از هم پاشیدن نظم مطالعاتی منجر شود؛ اتفاقی که در گذشته نیز رخ داده و خسارتهای جبرانناپذیری به همراه داشته است. وقتی اطلاعات مربوط به هرکدام از این یافتهها محو شود شناسنامه آنها از بین میرود و تفاوتی با اشیایی که توسط حفاران غیر مجاز از دل خاک درمیآیند ندارند.
وی میافزاید: اصفهان با وجود جایگاه جهانی خود، هنوز فاقد یک مرکز استاندارد برای مطالعه و معرفی لایههای تاریخیاش است و سرای خیار میتواند نخستین گام جدی برای جبران این خلأ باشد.
او در پایان با اظهار امیدواری نسبت به ایجاد کاربری مناسب بنا بیان داشت که موضوع گردشگری و میراث فرهنگی اولویت نخست و رویکرد مشخص در تیم مدیریتی استانداری اصفهان است و همانطور که استاندار با پیگیری مستمر زمینه مسقف شدن محوطه کمرزرین را فراهم آوردند و یا در نامه به پاپ به درستی نگرانی خود را نسبت به تخریب آثار فرهنگی اصفهان در حوادث اخیر اعلام داشتند، کاربری صحیح این فضا را نیز مد نظر قرار خواهند داد. مدیریت شهری نیز که با اتمام سایت موزه گذر کمرزرین تعهد خود را نسبت به حفاظت از یافتههای معماری نشان داد در زمینه حفاظت درست یافتههای منقول آن متعهد بوده و نیز با مشارکت میراث فرهنگی و دانشگاه هنر وارد عمل خواهد شد تا با همگرایی و نگاه بلندمدت امکان استفاده بهینه از سرا فراهم شود.
سرای خیار؛ فرصتی کمنظیر برای شکلگیری نخستین موزه پژوهشی باستانشناسی شهری
سرای خیار تنها یک بنای تاریخی در دل بازار اصفهان نیست، بلکه حلقهای گمشده میان میراث معماری شهر و یافتههای باستانشناسی آن به شمار میآید. ارزش واقعی این بنا نه صرفاً در معماری آن، بلکه در نقشی است که میتواند به عنوان نخستین مرکز تخصصی باستانشناسی شهری کشور ایفا کند.
امروز این سرا در نقطهای تعیینکننده قرار دارد؛ نقطهای که تصمیم درباره کاربری آن میتواند مسیر باستانشناسی شهری اصفهان و حتی ایران را برای سالها رقم بزند. آنچه از گفتوگوی شجاعی اصفهانی برمیآید این است که هر گزینهای جز تبدیل سرای خیار به موزه و مرکز پژوهشی، به معنای از دست رفتن فرصتی تاریخی خواهد بود؛ فرصتی که شاید دیگر تکرار نشود.
