به گزارش خبرگزاری تسنیم از زابل، سیستان سالهاست در خط مقدم یکی از پیچیدهترین چالشهای زیستمحیطی کشور قرار دارد؛ منطقهای که همزمان با خشکسالیهای ممتد، کاهش ورودی آب به تالاب هامون و وزش بادهای شدید 120 روزه، با پدیده فرسایش بادی و گسترش کانونهای گردوغبار دستوپنجه نرم میکند. شرایطی که نه تنها محیط زیست بلکه زندگی روزمره مردم، کشاورزی، دامداری و حتی زیرساختهای اقتصادی منطقه را تحت تأثیر قرار داده است.
در چنین شرایطی، مهار بیابانزایی دیگر صرفاً یک برنامه منابع طبیعی نیست، بلکه به مسئلهای راهبردی برای حفظ امنیت زیستی و پایداری سکونت در شمال سیستان و بلوچستان تبدیل شده است. هر اقدامی که بتواند حرکت شنهای روان را کنترل کند یا سطح پوشش گیاهی را افزایش دهد، مستقیماً بر کیفیت زندگی ساکنان منطقه اثرگذار خواهد بود.
.
کارشناسان معتقدند تالاب بینالمللی هامون، علاوه بر نقش اکولوژیک خود، یکی از مهمترین عوامل کنترل گردوغبار در شمال استان به شمار میرود. هر زمان که بخشی از این تالاب آبگیری میشود، آثار آن در کاهش طوفانهای گردوغبار و بهبود شرایط زیستمحیطی منطقه قابل مشاهده است.
در سالهای اخیر، استفاده از ظرفیت سیلابهای فصلی و فرامرزی، اجرای طرحهای پخش سیلاب، توسعه بادشکنها و گسترش پوشش گیاهی به عنوان مهمترین ابزارهای مقابله با بیابانزایی در دستور کار دستگاههای متولی قرار گرفته است؛ اقداماتی که هدف اصلی آنها کاهش کانونهای بحرانی تولید گردوغبار و حفاظت از منابع طبیعی منطقه است.
اگرچه محدودیت منابع مالی و تداوم خشکسالی، اجرای طرحهای مقابله با بیابانزایی را با دشواریهایی همراه کرده، اما نتایج برخی اقدامات انجام شده نشان میدهد که مدیریت صحیح منابع آب و خاک میتواند بخشی از آثار این بحران را کنترل کند و روند تخریب سرزمین را کاهش دهد.
تجربه سالهای گذشته همچنین نشان داده است که موفقیت برنامههای منابع طبیعی تنها به اجرای پروژههای عمرانی وابسته نیست؛ بلکه مشارکت جوامع محلی، بهرهگیری از دانش بومی و همراهی مردم منطقه از عوامل تعیینکننده در اثربخشی این طرحها به شمار میرود.
اکنون در شرایطی که سیستان همچنان با تهدید خشکسالی و گردوغبار مواجه است، مسئولان منابع طبیعی از اجرای مجموعهای از طرحهای بیابانزدایی، پخش سیلاب و تثبیت شنهای روان خبر میدهند؛ طرحهایی که هدف آنها کاهش آثار فرسایش بادی و احیای بخشی از ظرفیتهای طبیعی منطقه است.
علی بازند، رئیس اداره امور بیابان ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان، با تشریح آخرین اقدامات انجام شده در مناطق شمالی استان اظهار داشت: مجموعهای از طرحهای مقابله با بیابانزایی با هدف کنترل کانونهای بحرانی فرسایش بادی، کاهش تولید گرد و غبار و بهرهبرداری بهینه از منابع آب و خاک در حال اجراست.
بادشکنهای غیرزنده سدی در برابر شنهای روان
وی یکی از مهمترین اقدامات انجام شده را احداث بادشکنهای غیرزنده در مناطق بحرانی عنوان کرد و گفت: این سازهها با هدف کاهش سرعت بادهای سیستان و جلوگیری از جابهجایی شنهای روان اجرا شدهاند و نقش مؤثری در حفاظت از مناطق مسکونی، اراضی کشاورزی، زیرساختهای اقتصادی و تأسیسات عمومی در برابر خسارتهای ناشی از فرسایش بادی ایفا میکنند.
بازند افزود: توسعه این بادشکنها در سالهای اخیر به یکی از راهکارهای اصلی مدیریت بحران گرد و غبار در شمال استان تبدیل شده و آثار آن در کاهش خسارات ناشی از طوفانهای شن قابل مشاهده است.
بهرهگیری از سیلابهای هامون برای احیای طبیعت
رئیس اداره امور بیابان ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان با اشاره به ورود سیلابهای فرامرزی به بخش ایرانی تالاب بینالمللی هامون اظهار کرد: با برنامهریزی انجام شده، هدایت اصولی روانآبها و اجرای طرحهای پخش سیلاب در دستور کار قرار گرفت تا از این ظرفیت طبیعی برای احیای عرصههای بیابانی و مرتعی استفاده شود.
وی ادامه داد: افزایش رطوبت خاک در مناطق تحت پوشش این طرحها، شرایط لازم برای استقرار پوشش گیاهی طبیعی را فراهم کرده و در کاهش کانونهای تولید گرد و غبار نقش مؤثری داشته است.
پخش سیلاب راهکاری برای تقویت اکوسیستمهای مرتعی
بازند با اشاره به اجرای طرح مدیریت پخش آب گزانگوری در شهرستان نیمروز گفت: این طرح با هدف بهرهبرداری پایدار از منابع آب و خاک و مقابله با روند بیابانزایی اجرا شده و نقش مهمی در مدیریت روانآبها و تقویت ظرفیتهای اکولوژیک منطقه داشته است.
وی افزود: نتایج پایشهای میدانی در عرصههای تحت پوشش طرح پخش سیلاب شهرستان هیرمند نیز نشاندهنده تأثیر قابل توجه این اقدامات در بهبود پوشش گیاهی و افزایش تولید علوفه است.
افزایش تولید علوفه در مراتع هیرمند
رئیس اداره امور بیابان ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان اظهار داشت: بررسیهای انجام شده در مرتع ریگ سارانی هیرمند نشان میدهد متوسط تولید علوفه پس از اجرای عملیات پخش سیلاب افزایش چشمگیری یافته است.
وی تصریح کرد: این طرحها علاوه بر افزایش تولید علوفه، موجب بهبود نفوذپذیری خاک، کاهش فرسایش، ارتقای شرایط زیستی گونههای بومی و بهرهبرداری مؤثرتر از روانآبهای فصلی شدهاند.
مشارکت مردم حلقه تکمیلکننده طرحهای بیابانزدایی
بازند با تاکید بر نقش جوامع محلی در موفقیت این طرحها گفت: تمامی پروژههای اجرایی با مشارکت فعال مردم منطقه انجام شده و همین مسئله موجب افزایش اثربخشی عملیات و گسترش سطح موفقیت طرحها شده است.
وی خاطرنشان کرد: تلفیق دانش بومی بهرهبرداران محلی با توان فنی کارشناسان منابع طبیعی، علاوه بر کاهش هزینههای اجرایی، زمینه توسعه عملیات و افزایش موفقیت برنامههای مقابله با بیابانزایی را فراهم کرده است.
تداوم طرحها؛ راهکاری برای مقابله با خشکسالی و گرد و غبار
رئیس اداره امور بیابان ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان در پایان تأکید کرد: تداوم اجرای طرحهای پخش سیلاب، مدیریت روانآبها، توسعه بادشکنها و جلب مشارکت جوامع محلی میتواند نقش تعیینکنندهای در کاهش آثار خشکسالی، کنترل گرد و غبار و حفظ منابع طبیعی شمال سیستان و بلوچستان ایفا کند.
حسین سرگزی نیز در گفتوگو با خبرنگار تسنیم در زاهدان با اشاره به چالشهای ناشی از خشکسالیهای طولانیمدت و گسترش کانونهای بحرانی گردوغبار در شمال استان اظهار داشت: ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان با وجود محدودیتهای اعتباری، طی سالهای گذشته برنامهها و اقدامات متعددی را برای مهار شنهای روان و کاهش آثار بیابانزایی در مناطق آسیبپذیر اجرا کرده است.
معاون فنی ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سیستان و بلوچستان افزود: مقابله با حرکت ماسههای روان و تثبیت خاک از مهمترین اولویتهای این مجموعه بوده و در این مسیر از روشهای مختلف مکانیکی و زیستی بهره گرفته شده است.
بادشکنهای غیرزنده؛ نخستین سد در برابر هجوم شنها
با اشاره به اقدامات انجامشده در سالهای ابتدایی خشکسالی گفت: در آن دوره از شاخههای درختان گز موجود در تالاب هامون برای احداث بادشکنهای غیرزنده استفاده میشد که نقش مؤثری در کاهش سرعت باد و جلوگیری از جابهجایی شنهای روان داشت.
وی ادامه داد: این روش تا زمانی که پوشش گیاهی تالاب وجود داشت، نتایج مطلوبی به همراه داشت، اما با تشدید خشکسالی و خشک شدن کامل تالاب هامون، بخش عمده درختان گز از بین رفتند و امکان استفاده از این شیوه کاهش یافت.
خلاقیت منابع طبیعی در ساخت بادشکنهای گِلی
سرگزی با اشاره به استفاده از ظرفیتهای بومی برای ادامه عملیات مهار شنهای روان تصریح کرد: پس از از بین رفتن پوشش گیاهی تالاب، کارشناسان منابع طبیعی به سمت طراحی و اجرای بادشکنهای گِلی حرکت کردند؛ بادشکنهایی که از خاک بستر تالاب هامون ساخته شده و با تلاش فراوان در مناطق بیابانی نصب میشوند.
وی خاطرنشان کرد: این بادشکنها توانستهاند نقش مؤثری در تثبیت شنهای روان، کاهش جابهجایی ماسهها و جلوگیری از گسترش کانونهای گردوغبار ایفا کنند و بهعنوان یک راهکار بومی و کمهزینه مورد استفاده قرار گیرند.
نهالکاری و جنگلکاری؛ راهکاری پایدار برای تثبیت خاک
معاون فنی منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان یکی دیگر از اقدامات مهم این ادارهکل را اجرای طرحهای نهالکاری و جنگلکاری بیابانی عنوان کرد و گفت: در این طرحها از گونههای مقاوم و سازگار با شرایط اقلیمی منطقه استفاده میشود تا با استقرار پوشش گیاهی، زمینه تثبیت خاک و کاهش فرسایش بادی فراهم شود.
وی افزود: توسعه پوشش گیاهی موجب استحکام خاک شده و از تبدیل ذرات ریز خاک به طوفانهای شن و گردوغبار جلوگیری میکند.
استفاده از سیلابها برای حفظ خاک تالاب هامون
سرگزی با اشاره به بهرهگیری از آبهای ورودی به تالاب هامون اظهار داشت: در دورههایی که آب از سمت افغانستان وارد منطقه میشود، عملیات پخش سیلاب و مرطوبسازی اراضی در دستور کار قرار میگیرد تا رطوبت خاک حفظ شده و از بلند شدن ذرات ریز و ایجاد طوفانهای گردوغبار جلوگیری شود.
وی تاکید کرد: مجموعه این اقدامات در سالهای اخیر نقش قابل توجهی در کنترل بخشی از کانونهای بحرانی استان داشته و استمرار آن نیازمند تأمین اعتبارات و حمایت بیشتر از طرحهای منابع طبیعی است.
آنچه امروز در دشت سیستان در حال وقوع است، صرفاً اجرای چند پروژه عمرانی یا منابع طبیعی نیست؛ بلکه تلاشی برای حفظ تعادل اکولوژیک منطقهای است که سالها زیر فشار خشکسالی، کاهش منابع آب و گسترش بیابان قرار داشته است. از این منظر، هر گام در مسیر کنترل گردوغبار میتواند به معنای افزایش تابآوری منطقه باشد.
تجربه اجرای بادشکنهای غیرزنده، توسعه نهالکاری و استفاده از ظرفیت سیلابها نشان میدهد که حتی در سختترین شرایط اقلیمی نیز میتوان با بهرهگیری از راهکارهای بومی و علمی بخشی از روند تخریب سرزمین را مهار کرد. نتایج حاصل از افزایش پوشش گیاهی و بهبود شرایط مراتع نمونهای از این ظرفیتهاست.
با این حال، کارشناسان تاکید دارند که موفقیت این برنامهها نیازمند تداوم، پشتیبانی مالی و نگاه بلندمدت است. مقابله با بیابانزایی فرآیندی زمانبر است و بدون تأمین اعتبارات پایدار، بسیاری از دستاوردهای موجود در معرض تهدید قرار خواهند گرفت. در کنار اقدامات اجرایی، نقش مردم محلی نیز غیرقابل انکار است. تجربه پروژههای انجام شده در شمال استان نشان داده هر جا مشارکت جوامع محلی با برنامههای کارشناسی همراه شده، نتایج ماندگارتر و اثربخشتر بوده است.
سیستان امروز بیش از هر زمان دیگری به استمرار طرحهای احیای منابع طبیعی، مدیریت آب و تقویت پوشش گیاهی نیاز دارد؛ زیرا موفقیت این برنامهها تنها به معنای کنترل گردوغبار نیست، بلکه گامی مهم در مسیر حفظ معیشت مردم، حفاظت از محیط زیست و تضمین آینده این منطقه راهبردی کشور محسوب میشود.
انتهای پیام/
