به گزارش خبرنگار مهر، فریضه نمازجمعه در تشیع، همواره فراز و نشیبهای فقهی و تاریخی فراوانی را پشت سر گذاشته است. پس از غیبت کبرای امام عصر (عج)، اقامه این فریضه عبادی-سیاسی بهدلیل پیوند وثیق آن با مسئله حاکمیت و ولایت، معرکه آرای مجتهدان و فقیهان بزرگ بوده است؛ پارهای از فقها عظام آن را در زمان غیبت حرام، گروهی واجب تخییری و برخی دیگر مشروط به اذن حاکم عادل یا نایب عام او شمردهاند.
در طول تاریخ معاصر ایران، بهویژه در عصر صفوی و قاجار، نمازهای جمعهای با رویکردهای سنتی یا حکومتی برگزار میشد که غالباً فاقد پویایی لازم سیاسی و استقلال از بدنه قدرت حاکمه بود. با این حال، پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷، بستری بینظیر برای احیا و تبلور حقیقی این فریضه الهی فراهم آورد. یکی از درخشانترین و سرنوشتسازترین برگهای این دفتر، در پنجم مردادماه سال ۱۳۵۸ رقم خورد؛ روزی که دانشگاه تهران میزبان طنین پرصلابت نخستین نمازجمعه رسمی پایتخت پس از پیروزی انقلاب اسلامی به امامت مجاهد کبیر، مفسر قرآن و نواده پاک پیامبر، آیتالله سید محمود طالقانی بود.
این رویداد عظیم نه تنها یک دگرگونی در مناسک مذهبی، بلکه نقطهعطفی بنیادین در پیوند تودههای مردم با ساختار نوین سیاسی و بازتعریف کارکرد دین در عرصه عمومی به شمار میرفت.
ریشههای تاریخی و پیشینه مجاهدتهای آیتالله طالقانی در احیای نمازجمعه
شناخت ابعاد وسیع و عمیق رویداد پنجم مرداد ۱۳۵۸، بدون واکاوی عقبه اندیشهای و مبارزاتی آیتالله طالقانی ناممکن است. برخلاف تصور رایج، دغدغه اقامه نمازجمعه برای ایشان یک تصمیم دفعی و برآمده از ضرورتهای پس از انقلاب نبود.
آقا سید محمود طالقانی سالها پیش از پیروزی انقلاب، دلبستگی و توجه وافری به فریضه مصلای جمعه داشت و آن را کانونی برای بیداری امت و افشای جبهه استکبار و استبداد میدانست. ایشان در سالهای تاریک حکومت شاهنشاهی، هر جا که مجالی مییافت، به احیای این سنت نبوی همت میگماشت.
تجلی بارز این مدعا به سالهای ۱۳۴۳ تا ۱۳۴۶ بازمیگردد؛ زمانی که آیتالله طالقانی در زندان قصر بهسر میبرد. او در محیط بسته، خفقانآور و پرمخاطره زندان، هر هفته خطبههای نمازجمعه را برای زندانیان سیاسی قرائت میکرد و روح امید، مقاومت و آگاهی را در کالبد مبارزان میدمید. پس از آزادی از زندان نیز در سال ۱۳۴۷، در مسجد جامع نارمک تهران، اقدام به اقامه مستقل نمازجمعه نمود که این اقدام مستقل از اراده و تایید نظام شاهنشاهی، حرکتی شجاعانه و ساختارشنکنانه قلمداد میشد و هراس دستگاههای امنیتی پهلوی را برمیانگیخت.
طالقانی معتقد بود نمازجمعه تریبون رسمی مستضعفان و محل افشاگری علیه بیدادگری است؛ از این رو، با تکیه بر مبانی اصیل قرآنی، همواره در پی فرصتی بود تا این عبادت جمعی را از انزوا خارج کرده و به متن جامعه بیاورد.
پیشنهاد احیا به محضر امام خمینی (ره) و صدور حکم تاریخی
با پیروزی انقلاب اسلامی و شکلگیری افقهای نوین، آیتالله طالقانی که ضرورت مبرم ایجاد یک کانون همبستگی، روشنگری و خنثیسازی توطئههای داخلی و خارجی را احساس میکرد، ایده برگزاری نمازجمعه رسمی در پایتخت را به محضر بنیانگذار جمهوری اسلامی، امام خمینی (ره) پیشنهاد داد. در آن مقطع حساس، جریانهای ضدانقلاب، گروههای چپگرا و عوامل وابسته به بیگانگان تلاش گستردهای را برای ایجاد تفرقه، چنددستگی و تزریق ناامیدی در میان ملت آغاز کرده بودند.
امام خمینی (ره) با درک عمیق از شرایط زمانه و با شناخت کاملی که از پایگاه مردمی، حسن شهرت و صبغه مبارزاتی آیتالله طالقانی داشتند، پیشنهاد ایشان را قویاً پذیرفتند. امام راحل برپایی نمازجمعه را یک ضرورت حیاتی برای حفظ انسجام ملی و تقویت بنیانهای معنوی جامعه برشمردند و طی حکمی شفاهی و رسمی، آیتالله طالقانی را به عنوان نخستین امامجمعه پایتخت منصوب کردند. این انتخاب هوشمندانه، پاسخی قاطع به نیاز جامعه برای داشتن محوریتی امین، شجاع و جامعالاطراف بود که میتوانست طیفهای گوناگون فکری و تودههای پرشور مردمی را زیر چتر واحد توحید و انقلاب گرد هم آورد.
شکوه پنجم مرداد ۱۳۵۸
سرانجام روز موعود فرا رسید؛ پنجم مردادماه سال ۱۳۵۸ مصادف با سوم ماه مبارک رمضان سال ۱۳۹۹ هجری قمری. زمین چمن دانشگاه تهران به عنوان میعادگاه این واقعه باشکوه تعیین شده بود؛ انتخابی نمادین که پیوند دیرینه حوزه و دانشگاه، و آشتی دین و علم را در بستر انقلاب اسلامی به نمایش میگذاشت. از نخستین ساعات بامداد و پیش از طلیعه ظهر، سیل خروشان و میلیونی اقشار مختلف مردم از گوشه و کنار پایتخت و حتی شهرهای همجوار به سوی دانشگاه تهران سرازیر شد.
در آن روز رمضانی، آفتاب سوزان مردادماه مانعی در برابر عزم راسخ مردم نبود. موج جمعیت چنان عظیم و بیسابقه بود که نه تنها زمین چمن و محوطه دانشگاه، بلکه تمام خیابانهای اطراف، پیادهروها، پشتبامها و تقاطعهای منتهی به دانشگاه مملو از مشتاقانی شد که با سجادهها و روزهبر لبان، برای احیای یک فریضه الهی و تاریخی شتافته بودند.
گزارشهای رسانههای آن زمان حکایت از آن دارد که استقبال به حدی چشمگیر بود که صفوف نمازگزاران کیلومترها امتداد یافت و پایتخت شاهد یکی از بزرگترین و باشکوهترین اجتماعات عبادی-سیاسی تاریخ خود شد. حضور همزمان پیر و جوان، کارگر و دانشگاهی، بازاری و روشنفکر در کنار یکدیگر، تابلویی بینظیر از وحدت ملی و دلبستگی عمیق به آرمانهای اسلامی را خلق کرد.
با طنینانداز شدن اذان ظهر، آیتالله سید محمود طالقانی در میان ابراز احساسات پرشور و تکبیرهای پیاپی امت، پشت تریبون قرار گرفت. ایشان با وجود بیماری ممتد، رنجهای ناشی از سالها شکنجه و زندان و شرایط نامساعد جسمی، با قامتی استوار، صلابتی بینظیر و لحنی حماسی و پدرانه، هر دو خطبه نماز را ایستاده قرائت کرد.
طالقانی سخنان خود را با تبیین ماهیت، فلسفه و ابعاد بنیادین فریضه نمازجمعه آغاز نمود. او با استناد به آیات شریفه سوره جمعه، این فریضه را حلقهوصل زمین و آسمان، و کانون اصلی روشنگری سیاسی نامید.
آیتالله طالقانی در خطبههای خود با شجاعتی تام، به تحلیل دقیق اوضاع داخلی و بینالمللی پرداخت. ایشان بر ضرورت حفظ بیداری در برابر توطئههای پیچیده استعمار تاکید کرد و از گروهها و احزاب مختلف خواست که منافع حزبی را فدای مصالح عالیه امت و انقلاب نکنند. خطبههای آن روز، صرفاً یک وعظ سنتی نبود، بلکه مرامنامهای جامع برای تداوم حیات نظام نوپا، پایبندی به قانون، تحکیم شوراها و استقرار عدالت اجتماعی به شمار میرفت که با تکبیرهای مکرر و تایید قاطع تودههای میلیونی همراه شد.
نخستین نمازجمعه تهران در پنجم مرداد ۱۳۵۸ به امامت آیتالله سید محمود طالقانی، یک رخداد تقویمی ساده نبود، بلکه تجلی عینی تحقق آرزوی دیرینه مصلحان و فقیهان مجاهد در طول قرون متمادی محسوب میشد. آیتالله طالقانی با تکیه بر مشی قرآنی، سوابق درخشان مبارزاتی و نگاه کلان عبادی-سیاسی خود، توانست خشتی پایدار را بنا نهد که به یکی از ارکان اصلی حفظ، تداوم و صدور ارزشهای انقلاب اسلامی تبدیل شد.
گرچه عمر خطابت او در جلباب امامت جمعه به دو ماه هم نرسید، اما استواری، صراحت، مردمی بودن و مشی توحیدی او در آن روز رمضانی دانشگاه تهران، معیاری همیشگی و الگویی تراز برای تمامی امامان جمعه پس از او خلق کرد. حماسه پنجم مرداد ثابت کرد که دین اسلام در بطن خود دارای ظرفیتهای بیبدیلی برای بسیج تودهها، هدایت افکار عمومی و اداره جامعه است و نهاد نمازجمعه، کماکان به عنوان یکی از ثمرات درخشان، برکات معنوی و میراثهای ماندگار انقلاب اسلامی ایران، نقشآفرین و زنده است.
