حجتالاسلام مجتبی داوودی، نویسنده کتاب سیره و سبک زندگی امامان شیعه و پژوهشگر دینی، در گفتوگو با خبرنار تسنیم از مشهد با تشریح سیره امام حسن عسکری(ع)، شش سال امامت آن حضرت را یکی از مهمترین مقاطع تاریخ تشیع برای عبور جامعه شیعه از دوران حضور امام به عصر غیبت دانست و اظهارکرد: امام عسکری(ع) در شرایطی که تحت شدیدترین فشارها و مراقبتهای حکومت عباسی قرار داشتند، با مدیریت ارتباطات، تقویت شبکه وکالت، تربیت نیروهای متخصص و معرفی حضرت مهدی(عج)، زمینههای لازم برای استمرار هدایت شیعه در دوران غیبت را فراهم کردند.
به گفته این پژوهشگر دینی، امام حسن عسکری(ع) با وجود آنکه تنها 28 سال عمر کردند و بخش مهمی از زندگی خود را در فضای اختناق و حصر گذراندند، شخصیتی چندبعدی داشتند که ابعاد مختلف آن میتواند برای جامعه امروز نیز الگو باشد. صبر و استقامت، اخلاق کریمانه، علم و دانش، سادهزیستی، مدیریت بحران، حفظ هویت تشیع و تربیت شاگردان از مهمترین ویژگیهای سیره آن حضرت است.
داوودی صبر و استقامت امام عسکری(ع) را نخستین ویژگی برجسته ایشان دانست و توضیح داد: آن حضرت در شرایطی زندگی میکردند که رفتوآمد و ارتباطشان بهشدت کنترل میشد، اما این فشارها مانع انجام مسئولیت امامت نشد و امام با تدبیر، هدایت پیروان خود را ادامه دادند.
وی اخلاق کریمانه و مدارا با مخالفان را از دیگر جلوههای مهم شخصیت امام برشمرد و افزود: رفتار بزرگوارانه امام با بدخواهان به اندازهای بود که حتی مخالفان نیز نمیتوانستند اخلاق نیکوی ایشان را انکار کنند.
نویسنده کتاب سیره و سبک زندگی امامان شیعه همچنین به جایگاه علمی امام حسن عسکری(ع) اشاره کرد و گفت: در دوره ایشان شبهات کلامی و علمی متعددی در جامعه مطرح بود و امام با استدلال و پاسخهای دقیق با این شبهات مقابله میکردند. در کنار این فعالیت علمی، سادهزیستی نیز در زندگی ایشان جایگاه ویژهای داشت؛ بهگونهای که امام با وجود جایگاه اجتماعی و معنوی بالا از تجمل فاصله داشتند و نسبت به نیازمندان نیز توجه ویژه نشان میدادند.
سازمان وکالت؛ شبکهای برای حفظ ارتباط با شیعیان
داوودی یکی از مهمترین اقدامات امام عسکری(ع) را مدیریت شرایط بحرانی جامعه شیعه عنوان کرد و اظهار داشت: در آن دوره فرقههای مختلف شیعه و غیرشیعه فعال بودند و هر کدام برای جذب مردم تلاش میکردند. امام در چنین فضایی سازمان وکالت را که از دوره امام صادق(ع) شکل گرفته بود، تقویت و مدیریت کردند.
به گفته وی، این شبکه در شهرهای مختلفی مانند قم، ری، بغداد، مدینه، خراسان و دیگر مناطق فعالیت داشت و وکلا ضمن جمعآوری وجوه شرعی، به پرسشهای مردم در حوزههای فقهی، اعتقادی، تفسیری و اخلاقی پاسخ میدادند. در مواردی نیز پرسشها را به امام منتقل کرده و پاسخ ایشان را به مردم میرساندند.
این پژوهشگر دینی افزود: نامهنگاری و توقیعات نیز یکی دیگر از ابزارهای ارتباط امام با شیعیان بود. امام در شرایطی که مأموران حکومت بر ایشان نظارت داشتند، پاسخ مسائل فقهی، اعتقادی، اخلاقی و قرآنی را در قالب نامه به پیروان خود منتقل میکردند.
وی استفاده از زبان رمز و کنایه را از دیگر روشهای ارتباطی امام دانست و ادامه داد: در شرایط امنیتی آن زمان، برخی پیامها بهگونهای منتقل میشد که مأموران حکومتی از محتوای واقعی آن مطلع نشوند. شاگردان برجسته امام نیز در انتقال معارف نقش داشتند و افرادی مانند محمد بن عثمان عمری به عنوان واسطه، آموزههای امام را به جامعه منتقل میکردند.
به گفته داوودی، حضور امام در برخی مجالس علمی و پاسخگویی به شبهات از طریق مناظرات و گفتوگوهای علمی نیز امکان انتقال پیام ایشان به جامعه را فراهم میکرد. در کنار این اقدامات، امام عسکری(ع) بر تقوا، صبر و انتظار تأکید داشتند تا شیعیان برای دورهای که ارتباط مستقیم با امام امکانپذیر نبود، از نظر فکری و اعتقادی آماده شوند.
آمادهسازی شیعه برای دوران غیبت
نویسنده کتاب سیره و سبک زندگی امامان شیعه، آمادهسازی جامعه شیعه برای غیبت را اقدامی راهبردی در سیره امام عسکری(ع) دانست و گفت: امام بهتدریج جامعه را از اتکا به ارتباط مستقیم و حضور فیزیکی امام به سمت استفاده از یک ساختار منسجم متشکل از وکلا و نایبان هدایت کردند؛ ساختاری که بعدها در دوران غیبت صغری نقش اساسی پیدا کرد.
او محور دیگر این سیاست را تقویت فرهنگ انتظار و تقوا عنوان کرد و افزود: امام غیبت را دورهای برای آزمایش ایمان معرفی میکردند و بر پرهیز از شتابزدگی، تقویت ایمان و مراجعه به علما و راویان حدیث تأکید داشتند.
داوودی پاسخگویی به مسائل فقهی، کلامی و تفسیری را نیز بخشی از همین فرآیند دانست و اظهار کرد: پاسخهای امام از طریق نامهها عملاً به شیعیان آموزش میداد که در دوران غیبت برای دریافت احکام و معارف دینی به عالمان و راویان حدیث مراجعه کنند؛ موضوعی که بعدها زمینه شکلگیری ساختار مرجعیت و نظریه ولایت فقیه در دوران غیبت را فراهم کرد.
وی همچنین معرفی حضرت مهدی(عج) را از اقدامات مهم امام حسن عسکری(ع) برشمرد و گفت: حکومت عباسی به دلیل نگرانی از تولد منجی، مراقبت شدیدی بر امام داشت، اما آن حضرت تولد فرزندشان را به افراد مورد اعتماد اعلام کردند و با معرفی ایشان به عنوان امام پس از خود، اجازه ندادند مسئله امامت با ابهام یا انقطاع روبهرو شود.
مقابله با بحران فرقهها و حفظ هویت تشیع
داوودی با اشاره به فعالیت فرقههای مختلف در آن دوره خاطرنشان کرد: واقفیه، جعفریه، کیسانیه، زیدیه و اسماعیلیه از جمله جریانهایی بودند که در جامعه حضور داشتند و هر یک تلاش میکردند پیروانی برای خود جذب کنند. در چنین فضایی، امام عسکری(ع) با پاسخهای علمی، استدلال و تربیت شاگردان، جایگاه تشیع اثنیعشری را تثبیت کردند.
وی اضافه کرد: امام در برابر شبهاتی که درباره تولد یا غیبت حضرت مهدی(عج) مطرح میشد نیز پاسخ میدادند و با استناد به نمونههایی مانند غیبت حضرت موسی(ع) و حضرت یونس(ع)، نشان میدادند که غیبت با اصل امامت منافاتی ندارد و میتواند بخشی از سنت الهی باشد.
این پژوهشگر دینی، تربیت یاران و شاگردان را بخش دیگری از برنامه امام برای آینده تشیع دانست و گفت: با وجود حصر و محدودیت، امام شاگردانی را پرورش دادند که بعدها از چهرههای اثرگذار عالم تشیع شدند. همچنین افرادی مانند عثمان بن سعید را برای ایفای نقش در دوران پس از شهادت خود آماده کردند تا ارتباط جامعه با امام غایب با کمترین بحران ادامه پیدا کند.
شش سال امامت؛ دوره گذار از حضور به غیبت
داوودی دوران ششساله امامت امام حسن عسکری(ع) را دورهای تعیینکننده خواند و توضیح داد: شدت فشار عباسیان در این دوره نشان داد که شیعه دیگر نمیتواند همواره بر ارتباط عادی و مستقیم با امام تکیه کند. به همین دلیل، امام ارتباط چهرهبهچهره را کاهش داده و نامهنگاری و نیابت را گسترش دادند؛ الگویی که در غیبت صغری ادامه یافت.
وی تثبیت تقیه و مرجعیت علمی، معرفی امام غایب، سازماندهی شبکه وکالت و مقابله با بحرانهای هویتی را از دیگر اقدامات مهم امام برشمرد و گفت: با این اقدامات، مسئولیت اداره بخشی از جامعه از یک ارتباط متمرکز با شخص امام به سمت یک ساختار جمعی و نهادی حرکت کرد؛ ساختاری که در دوران غیبت استمرار یافت.
درسهای سیره امام عسکری(ع) برای امروز
نویسنده کتاب سیره و سبک زندگی امامان شیعه در بخش پایانی سخنان خود، سیره امام حسن عسکری(ع) را برای مسائل فرهنگی و اجتماعی امروز قابل استفاده دانست و گفت: مهمترین درس این سیره، مدیریت هوشمندانه بحران در عین حفظ اصول است.
او افزود: امام در دوران فشار از برخوردهای شعاری و بینتیجه پرهیز کردند و با صبر، تقیه و مدارا، اصل هویت تشیع را حفظ کردند. در شرایط امروز نیز گفتوگوی منطقی و تعامل هوشمندانه میتواند از تقابلهای آسیبزا مؤثرتر باشد.
داوودی تقویت شبکههای مردمی را درس دیگر سیره امام دانست و گفت: امام عسکری(ع) با توسعه سازمان وکالت، ارتباط با شیعیان را در جغرافیایی گسترده حفظ کردند و قدرت را تنها در یک نقطه متمرکز نکردند. امروز نیز برای مواجهه با بحرانهای فرهنگی باید از ظرفیت شبکههای مردمی و نهادهای کارآمد استفاده کرد.
وی با اشاره به تعداد محدود اما اثرگذار شاگردان امام اظهار کرد: در عصر بمباران اطلاعاتی، کیفیت و عمق محتوا اهمیت بیشتری از تعداد مخاطبان دارد. همچنین همانگونه که امام با مناظره و استدلال علمی به شبهات پاسخ میدادند، جامعه امروز نیز برای مواجهه با پرسشها و شبهات فکری و دینی، به علم، منطق و روشنگری دقیق نیاز دارد.
داوودی تأکیدکرد: امام حسن عسکری(ع) در عین تعامل با حکومت و جریانهای مختلف، هویت تشیع را حفظ کردند و اجازه ندادند پیروانشان در دیگر فرقهها و جریانها حل شوند. حفظ هویت دینی و ملی در کنار تعامل با جهان نیز از مهمترین درسهایی است که میتوان از سیره آن حضرت برای جامعه امروز استخراج کرد.
انتهای پیام/282
