نرگس کیانی: فیلم سینمایی «سرزمین فرشته‌ها» ساخته بابک خواجه‌پاشا به عنوان نماینده سینمای ایران در نودونهمین دوره جوایز اسکار معرفی شد؛ فیلمی که تنها دو سال پس از «در آغوش درخت» بار دیگر نام خواجه‌پاشا را در مسیر اسکار قرار می‌دهد و این بار با روایتی درباره فلسطین، کودکان و زندگی در دل جنگ به این رقابت می‌رود.
«سرزمین فرشته‌ها» به کارگردانی و نویسندگی بابک خواجه‌پاشا و تهیه‌کنندگی منوچهر محمدی، محصول مشترک سازمان سینمایی سوره و مؤسسه تصویرشهر است. این فیلم پیش از انتخاب به عنوان نماینده ایران، در چهل‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد و از جمله فیلم‌های حاضر در بخش سودای سیمرغ بود.
داستان فیلم در فضایی کودکانه روایت می‌شود و محور آن زنی است که با عشق و مقاومت تلاش می‌کند معجزه‌ای رقم بزند. در فیلم، سلاف فواخرجی، بازیگر سوری، در کنار گروهی از بازیگران کودک عرب، ایرانی، سوری و لبنانی حضور دارند؛ ترکیبی که با جغرافیای داستان و موضوع فلسطین فیلم ارتباط دارد.
تهیه‌کنندگی «سرزمین فرشته‌ها» را منوچهر محمدی بر عهده دارد؛ تهیه‌کننده‌ای که پیش از این نیز در سینمای ایران با فیلم‌هایی چون «بازمانده» به موضوع فلسطین پرداخته است. از همین رو، انتخاب «سرزمین فرشته‌ها» را می‌توان ادامه حضور موضوع فلسطین در کارنامه محمدی دانست، هرچند درباره اینکه این فیلم «قسمت دوم بازمانده» است، پیش‌تر مطالبی منتشر شده بود که تأیید رسمی نشده است.
دومین حضور خواجه‌پاشا در فاصله‌ای کوتاه
انتخاب «سرزمین فرشته‌ها» یک نکته مهم دیگر هم دارد: بابک خواجه‌پاشا برای دومین بار در فاصله‌ای کوتاه نماینده سینمای ایران در اسکار شده است.
نخستین فیلم بلند او، «در آغوش درخت»، در سال ۱۴۰۳ از میان سه گزینه نهایی هیأت انتخاب ایران، در کنار «شهر خاموش» ساخته احمد بهرامی و مستند «ایساتیس»، به عنوان نماینده ایران برای اسکار ۲۰۲۵ انتخاب شد. «در آغوش درخت» پیش از آن در جشنواره فیلم فجر نیز موفق به دریافت سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه و دیپلم افتخار کارگردانی فیلم اول شده بود.
با این حال، «در آغوش درخت» نتوانست در میان ۱۵ فیلم فهرست اولیه بخش بهترین فیلم بین‌المللی اسکار ۲۰۲۵ قرار بگیرد. در همان دوره، انیمیشن کوتاه «در سایه سرو» ساخته شیرین سوهانی و حسین ملایمی به فهرست اولیه بخش انیمیشن کوتاه راه یافت و در نهایت به عنوان یکی از آثار مطرح ایران در آن دوره دیده شد.
اکنون خواجه‌پاشا با فیلمی متفاوت از نخستین تجربه‌اش دوباره وارد رقابت شده است؛ فیلمی که موضوع آن از زندگی یک خانواده ایرانی فاصله گرفته و به جنگ و کودکان فلسطینی می‌پردازد.
«سرزمین فرشته‌ها» سی‌وسومین فیلم ارسالی ایران
اگر نخستین حضور ایران در این رقابت را در سال ۱۹۷۷ با «دایره مینا» ساخته داریوش مهرجویی در نظر بگیریم، «سرزمین فرشته‌ها» سی‌وسومین فیلمی است که ایران برای رقابت بهترین فیلم بین‌المللی به آکادمی معرفی می‌کند.
ایران پیش از انقلاب تنها یک بار، با «دایره مینا»، در این رقابت حضور داشت. پس از انقلاب، حضور منظم سینمای ایران از سال ۱۹۹۴ و با «زیر درختان زیتون» عباس کیارستمی آغاز شد. از آن زمان، به جز سال ۲۰۱۲، ایران تقریباً هر سال نماینده‌ای به این رقابت فرستاده است.
در سال ۲۰۱۲، «یک حبه قند» رضا میرکریمی ابتدا به عنوان نماینده ایران انتخاب شد، اما در پی اعلام تحریم اسکار از سوی مسئولان وقت سینمایی ایران، این فیلم از رقابت کنار گذاشته شد. علت اعلام‌شده، اعتراض به فیلم «بی‌گناهی مسلمانان» بود.
«بچه‌های آسمان»؛ نخستین نامزدی ایران
در میان فیلم‌هایی که ایران در دهه ۷۰ و ۸۰ میلادی و سپس در سال‌های بعد به اسکار فرستاد، «بچه‌های آسمان» مجید مجیدی نقطه عطف مهمی بود.
فیلمی درباره دو کودک، یک جفت کفش و تلاش آنها برای پنهان کردن گم شدن کفش‌ها از خانواده، در سال ۱۹۹۸ به عنوان نخستین فیلم ایرانی در تاریخ این جایزه به فهرست پنج نامزد نهایی راه یافت. «بچه‌های آسمان» در آن سال در کنار «زندگی زیباست» روبرتو بنینی، «ایستگاه مرکزی» والتر سالس و دو فیلم دیگر برای دریافت جایزه رقابت کرد.
این فیلم از یک جهت برای سینمای ایران اهمیت داشت: داستانی بسیار محلی و ساده توانسته بود به یک روایت قابل فهم برای مخاطبان خارج از ایران تبدیل شود؛ مسیری که بعدها در موفقیت‌های بین‌المللی سینمای ایران نیز بارها تکرار شد.
پیش و پس از «بچه‌های آسمان»، فیلم‌هایی مانند «زیر درختان زیتون»، «بادکنک سفید»، «گبه»، «رنگ خدا»، «زمانی برای مستی اسب‌ها»، «باران»، «من ترانه، ۱۵ سال دارم»، «نفس عمیق»، «لاک‌پشت‌ها هم پرواز می‌کنند»، «خیلی دور، خیلی نزدیک» و «کافه ترانزیت» نماینده ایران بودند، اما به جمع نامزدهای نهایی نرسیدند.
«جدایی نادر از سیمین»؛ نخستین اسکار ایران
چهارده سال پس از نامزدی «بچه‌های آسمان»، اصغر فرهادی با «جدایی نادر از سیمین» تاریخ سینمای ایران در اسکار را تغییر داد.
«جدایی نادر از سیمین» که در سال ۲۰۱۱ نماینده ایران بود، در اسکار ۲۰۱۲ به عنوان برنده جایزه بهترین فیلم خارجی‌زبان معرفی شد. این نخستین اسکار سینمای ایران بود. فیلم علاوه بر بخش فیلم خارجی‌زبان، در بخش فیلمنامه اصلی نیز نامزد شد. پایگاه رسمی آکادمی نیز «جدایی نادر از سیمین» را به عنوان برنده آن دوره ثبت کرده است.
فرهادی پنج سال بعد بار دیگر با «فروشنده» به اسکار رسید. این فیلم در اسکار ۲۰۱۷ نامزد و برنده جایزه بهترین فیلم خارجی‌زبان شد. آکادمی در معرفی «فروشنده» تأکید کرده بود که این سومین نامزدی ایران در این بخش پس از «بچه‌های آسمان» و «جدایی نادر از سیمین» است.
به این ترتیب، ایران تاکنون سه بار در بخش بهترین فیلم بین‌المللی نامزد شده و دو بار جایزه را دریافت کرده است؛ هر دو جایزه نیز به فیلم‌های اصغر فرهادی رسیده‌اند.
بعد از فرهادی؛ سال‌های انتظار
پس از «فروشنده»، نمایندگان ایران نتوانستند به نامزدی نهایی بخش فیلم بین‌المللی برسند.
«نفس» نرگس آبیار، «بدون تاریخ، بدون امضاء» وحید جلیلوند، مستند «در جست‌وجوی فریده» ساخته آزاده موسوی و کوروش عطایی و سپس «جنگ جهانی سوم» هومن سیدی و «نگهبان شب» رضا میرکریمی از جمله فیلم‌هایی بودند که در این سال‌ها نماینده ایران شدند، اما به جمع پنج نامزد نهایی نرسیدند.
دو فیلم در این دوره البته توانستند یک مرحله جلوتر بروند: «خورشید» مجید مجیدی در سال ۲۰۲۱ و «قهرمان» اصغر فرهادی در سال ۲۰۲۲ به فهرست کوتاه بخش فیلم بین‌المللی راه یافتند، اما در نهایت در جمع نامزدهای نهایی قرار نگرفتند.
«قهرمان» از این جهت اهمیت داشت که فرهادی پس از دو اسکار و چند نامزدی دوباره توانسته بود فیلمی از ایران را تا مرحله فهرست کوتاه برساند؛ اما این بار جایزه به فیلم دیگری رسید.
از «در آغوش درخت» تا «علت مرگ: نامعلوم»
پس از «جنگ جهانی سوم» و «نگهبان شب»، «در آغوش درخت» نماینده ایران در اسکار ۲۰۲۵ شد و پس از آن «علت مرگ: نامعلوم» ساخته علی زرنگار برای اسکار ۲۰۲۶ انتخاب شد. «علت مرگ: نامعلوم» از میان پنج گزینه نهایی هیأت انتخاب ایران به عنوان نماینده کشور معرفی شد.
«در آغوش درخت» و «علت مرگ: نامعلوم» هر دو از مرحله انتخاب ایران عبور کردند، اما هیچ‌کدام نتوانستند در فهرست کوتاه بخش فیلم بین‌المللی قرار بگیرند.
این روند نشان می‌دهد که فاصله میان «نماینده ایران شدن» و «رسیدن به اسکار» همچنان بسیار زیاد است. انتخاب داخلی تنها مرحله نخست رقابت است و پس از آن فیلم باید در میان ده‌ها فیلم ارسالی کشورهای مختلف دیده و در مرحله رأی‌گیری آکادمی انتخاب شود.
یک مسیر پنجاه‌ساله، با دو دوره متفاوت
اگر به کارنامه ایران نگاه کنیم، می‌توان دو دوره متفاوت را در آن دید: دوره‌ای که سینمای ایران بیشتر با روایت‌های انسانی، خانوادگی و اجتماعی در جشنواره‌ها و سپس اسکار شناخته شد و دوره‌ای که موضوعات سیاسی، اجتماعی و بحران‌های روز جهان نیز سهم بیشتری در انتخاب‌ها پیدا کردند.
«بچه‌های آسمان» درباره فقر و رابطه دو کودک بود؛ «جدایی نادر از سیمین» از فروپاشی یک خانواده و تضادهای اخلاقی و اجتماعی می‌گفت و «فروشنده» نیز زندگی یک زوج شهری را در مرکز قرار می‌داد. هر سه فیلم، در عین برخورداری از زمینه‌ای کاملاً ایرانی، داستان‌هایی داشتند که برای مخاطب خارج از ایران نیز قابل پیگیری بود.
در سال‌های اخیر اما دامنه انتخاب‌ها متنوع‌تر شده است؛ از «خورشید» و «قهرمان» تا «جنگ جهانی سوم»، «نگهبان شب»، «در آغوش درخت» و «علت مرگ: نامعلوم».
«سرزمین فرشته‌ها» نیز در این مسیر جایگاه متفاوتی دارد. فیلم برخلاف بسیاری از نمایندگان پیشین، قصه خود را در جغرافیای فلسطین و در بستر جنگ روایت می‌کند و گروهی از بازیگران کودک عرب، ایرانی، سوری و لبنانی را کنار هم قرار داده است.
آیا «سرزمین فرشته‌ها» می‌تواند مسیر ایران را تغییر دهد؟
هنوز برای پاسخ به این پرسش زود است. آنچه اکنون مشخص است، انتخاب «سرزمین فرشته‌ها» به عنوان نماینده ایران در اسکار ۲۰۲۷ است؛ نه حضور آن در فهرست کوتاه یا نامزدی نهایی.
از سوی دیگر، موضوع فیلم می‌تواند آن را در میان آثار متعددی قرار دهد که در دوره کنونی اسکار به جنگ، کودکان و بحران‌های انسانی می‌پردازند. اما موضوع به تنهایی تعیین‌کننده نیست و فیلم برای ادامه مسیر نیازمند دیده‌شدن در فضای بین‌المللی، پخش مناسب و جلب نظر اعضای آکادمی خواهد بود؛ نکته‌ای که در روزهای پیش از انتخاب نماینده ایران نیز درباره اهمیت پخش بین‌المللی و رایزنی برای فیلم نماینده مطرح شده بود.
در نهایت، «سرزمین فرشته‌ها» اکنون در نقطه‌ای ایستاده که پیش از آن فیلم‌هایی چون «بچه‌های آسمان»، «جدایی نادر از سیمین»، «فروشنده»، «خورشید» و «قهرمان» ایستاده بودند: فیلمی که از میان تولیدات سینمای ایران انتخاب شده و حالا باید در رقابتی بسیار گسترده‌تر، خود را به آکادمی معرفی کند.
تاریخ سینمای ایران در اسکار نشان داده است که رسیدن به مرحله نهایی معمولاً از مسیر فیلم‌هایی گذشته که در کنار داشتن هویت ایرانی، توانسته‌اند یک مسئله انسانی را به زبانی قابل فهم برای مخاطب جهانی روایت کنند. «سرزمین فرشته‌ها» نیز حالا باید نشان دهد روایت کودکان و جنگ در جهان فیلم بابک خواجه‌پاشا تا چه اندازه می‌تواند از مرزهای جغرافیایی و سیاسی خود عبور کند و به یک روایت سینمایی جهانی تبدیل شود.
۵۹۲۴۲
