خبرگزاری تسنیم ـ مینا صدیقیان| سال‌ها پیش وقتی زندان رجایی‌شهر در محدوده‌ای خارج از بافت متراکم شهری احداث شد، شاید کمتر کسی تصور می‌کرد روزی دیوارهای بلند آن در میان بافت شهری کرج قرار بگیرد و تغییر چهره و کارکرد این بخش از شهر به یکی از مطالبات قدیمی شهروندان تبدیل شود، اما توسعه شتابان شهر کرج، گسترش محدوده‌های مسکونی و افزایش جمعیت، به‌تدریج فاصله میان زندان و بافت شهری را از بین برد؛ مجموعه‌ای که زمانی در حاشیه شهر قرار داشت، به محدوده‌ای شهری تبدیل شد و همین مسئله، موضوع انتقال زندان و تعیین تکلیف زمین‌های آن را به مطالبه‌ای چندساله در البرز تبدیل کرد.
.
زندان رجایی‌شهر زمینی در مقیاس ده‌ها هکتار را در یکی از نقاط مهم کرج به خود اختصاص داده بود و وجود یک مجموعه با کاربری زندان در چنین موقعیتی، از منظر مدیریت شهری، دسترسی، سرانه‌های خدماتی و مسائل اجتماعی، محدودیت‌هایی را برای پیرامون خود ایجاد کرده بود؛ شهری که طی چند دهه از یک منطقه نسبتاً کم‌تراکم به کلانشهری گسترده تبدیل شد، بسیاری از کاربری‌هایی را که زمانی در حاشیه قرار داشتند، در دل بافت شهری جای داد و زندان رجایی‌شهر نیز از این قاعده مستثنی نماند؛ تا جایی که دیوارهای زندان به بخشی از منظر روزمره شهر و محله‌های اطراف آن تبدیل شد.
زمانی که این زندان احداث شد، قرارگیری آن خارج از محدوده متراکم شهری، مسئله‌ای مانند امروز ایجاد نمی‌کرد، اما رشد کالبدی شهر موجب شد به‌تدریج ساختمان‌های مسکونی و خدمات شهری به اطراف آن برسند و این مجموعه عملاً در دل شهر قرار گیرد و فاصله آن با بافت مسکونی به حداقل برسد.
پایان تخریب دیوارهای زندان رجایی‌شهر کرج
حسین فاضلی هریکندی رئیس‌کل دادگستری البرز در خصوص تخریب دیوار زندان رجایی شهر کرج که طی آن، دیوارهای پیرامونی و برجک‌های نگهبانی به صورت کامل تخریب شد، گفت: دستور رئیس قوه قضائیه جهت تعطیلی زندان رجایی شهر و در ادامه دستور تخریب دیوارهای پیرامون زمین 60 هکتاری زندان یکی از چندین دستاورد سفر‌های استانی حجت الاسلام و المسلمین اژه‌ای به استان البرز بوده است.
رئیس‌کل دادگستری استان البرز با اشاره به عملیات اجرای تخریب دیوار پیرامون زندان رجایی شهر و با یادآوری اینکه این منطقه در زمان احداث، خارج از محدوده شهر کرج بوده و بعدا با توسعه شهر در داخل آن قرار گرفته است، مطرح کرد: با توجه به همین شرایط، از حیث نقل و انتقال زندانیان، حضور خانواده‌های آنها و جنبه‌های مختلف اجتماعی مربوط به استقرار زندان در بافت شهری، برای چندین دهه مشکلات متعددی برای مردم کرج به وجود آمده بود.
وی با بیان اینکه در پی تقاضای مردمی و مسئولان استان البرز، رئیس قوه قضائیه دستور تعطیلی زندان و تخریب دیوارهای آن را صادر کرد افزود: امروز در راستای اجرای دستورات رئیس قوه قضائیه در تعطیلی زندان رجایی شهر و با پایان تخریب دیوارهای پیرامونی آن، مردم عزیز کرج به ویژه شهروندان ساکن اطراف زندان سابق به صورت عینی و در عمل، نتیجه اجرای یکی دیگر از دستورات رئیس قوه قضائیه در جریان سفر استانی به البرز را مشاهده می‌کنند.
فاضلی هریکندی بیان کرد: با اجرای دستورات رئیس قوه قضائیه در تعطیلی و تخریب دیوارهای پیرامون زندان سابق رجایی شهر کرج و با پیگیری و حمایت ویژه استاندار البرز، زمین 60 هکتاری زندان به بافت شهر کرج با کاربری‌های متعددی که مطابق مقررات در کمیسیون ماده 5 استان و شورای عالی شهرسازی و معماری کشور به تصویب رسیده اضافه خواهد شد.
آینده زمین‌های زندان رجایی‌شهر در ابهام
در سال‌های گذشته، مسئولان شهری و استانی بارها بر ضرورت خروج زندان‌ها از بافت شهری تأکید کرده‌اند. در مورد رجایی‌شهر، موضوع تنها انتقال زندانیان نبود؛ بلکه این پرسش نیز مطرح بود که پس از خروج زندان، زمین بزرگی که سال‌ها از دسترس عمومی خارج بوده، چگونه باید دوباره در خدمت شهر قرار گیرد و این پرسش اکنون بیش از گذشته جدی شده است، چراکه زندان تخلیه شده و دیوارهای پیرامونی آن نیز در حال برداشته شدن است. در سال 1402 سرانجام اتفاقی که سال‌ها درباره آن صحبت شده بود، رخ داد و زندان رجایی شهر تخلیه و زندانیان آن منتقل شدند.
رئیس قوه قضائیه در فروردین همان سال دستور تعطیلی و انتقال زندانیان را صادر کرده بود و طبق اعلام رئیس کل دادگستری استان البرز، تخلیه کامل زندان چهار ماه پس از این دستور انجام شد. با تخلیه زندان، یک مرحله از مطالبه قدیمی مردم کرج محقق شد، اما مرحله دشوارتر تازه آغاز شده بود؛ اینکه این زمین بزرگ چه سرنوشتی پیدا کند؟
مدتی پس از تعطیلی زندان، بحث‌های مختلفی درباره آینده این اراضی مطرح شد. در یکی از نخستین طرح‌های اعلام‌شده، شورای شهر کرج اعلام کرد حداقل 43.75 هکتار از مجموع حدود 60 هکتار اراضی زندان سابق می‌تواند به سرانه‌های خدمات عمومی از جمله آموزشی، فضای سبز، فرهنگی و بهداشتی ـ درمانی اختصاص پیدا کند.
با وجود تعطیلی زندان، یک تصویر همچنان در محدوده باقی مانده بود؛ دیوارهای بلند و محصورکننده‌ای که یادآور کاربری گذشته این مجموعه بودند. در واقع از منظر اجرایی، تخلیه زندان به معنای پایان کامل ماجرا نبود. تا زمانی که دیوارها باقی می‌ماندند، دسترسی و تعیین حدود قطعات، آماده‌سازی اراضی و اجرای طرح‌های جدید با دشواری همراه بود.
دیوارها می‌روند، کاربری جدید می‌آید
حیدر آسیابی، رئیس سازمان زندان‌های کشور، در شهریور 1405 اعلام کرد که باقی ماندن دیوارهای پیرامونی، فرآیند مولدسازی و واگذاری اراضی را با مشکل مواجه می‌کند زیرا تا زمانی که دیوارها وجود داشته باشند، وضعیت قطعات و امکان دسترسی و بهره‌برداری برای متقاضیان و سرمایه‌گذاران به‌صورت شفاف مشخص نیست.
بر همین اساس، عملیات تخریب دیوارهای رجایی‌شهر آغاز و تاکید شده که این عملیات باید با سرعت دنبال شود. حتی دستور ادامه کار به‌صورت سه‌شیفته و شبانه‌روزی نیز مطرح شده تا این مرحله در کوتاه‌ترین زمان ممکن به پایان برسد، بنابراین رجایی شهر در حال تبدیل شدن به یک زمین شهری قابل استفاده است.
قرار است زندان رجایی شهر چه شود؟ پاسخ این سؤال در سال‌های اخیر یکسان نبوده و طرح‌های مختلفی برای آینده این زمین مطرح شده است اما وجه مشترک آنها، خارج کردن این محدوده از کاربری زندان و حرکت به سمت کاربری‌های موردنیاز شهر بوده است.
در سال 1402 اعلام شد بخش قابل توجهی از اراضی به سرانه‌های خدمات عمومی شامل فضای سبز، آموزشی، فرهنگی و بهداشتی اختصاص خواهد یافت و در سال 1403 نیز تأکید شد بخش عمده اراضی به سرانه‌های خدماتی اختصاص پیدا کند و بخشی از زمین نیز برای تأمین هزینه‌های ساخت زندان جایگزین در اختیار سازمان زندان‌ها قرار گیرد.
در برنامه‌های جدیدتر نیز از مجموعه‌ای با کاربری فرهنگی، آموزشی، فضای سبز و … سخن گفته شده و معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری البرز در شهریور 1405 اعلام کرده است که پیش‌بینی می‌شود تکمیل این زیرساخت‌ها در بازه یک تا دو سال انجام شود.
سهم شهر از زمین‌های زندان رجایی‌شهر چیست؟
از سوی دیگر، استاندار البرز نیز اعلام کرده است که بخشی از سهم دولت از این اراضی برای دانشگاه فرهنگیان در نظر گرفته شده و بخش مربوط به شهرداری نیز می‌تواند برای ایجاد فضای سبز و ارتقای کیفیت محیط شهری مورد استفاده قرار گیرد تا بخشی از نیازهای خدماتی و عمومی منطقه نیز تأمین شود، بنابراین، تصویری که اکنون از آینده زندان رجایی‌شهر ارائه می‌شود، ترکیبی از کاربری‌های عمومی، آموزشی، فرهنگی و فضای سبز است و جزئیات نهایی هر قطعه باید در فرآیند تفکیک و اجرای طرح مشخص شود. البته اهمیت این پروژه برای کرج فقط در آزاد شدن یک زمین بزرگ خلاصه نمی‌شود.
مسئله اصلی این است که یک کاربری بسته و محصور، پس از سال‌ها قرار است دوباره در ساختار شهری تعریف شود. اگر این اراضی به‌درستی برنامه‌ریزی شوند، می‌توانند بخشی از کمبودهای خدماتی محدوده را جبران کنند؛ از فضای سبز و فضاهای فرهنگی و آموزشی گرفته تا خدمات عمومی و اجتماعی و از سوی دیگر، اگر بخش‌هایی از این اراضی به ساخت‌وساز اختصاص پیدا کند، نحوه بارگذاری اهمیت ویژه‌ای خواهد داشت. البته اگر بدون توجه به ظرفیت معابر، حمل‌ونقل، خدمات عمومی، فضای سبز و جمعیت‌پذیری منطقه، بارگذاری سنگین انجام شود، ممکن است مسئله‌ای که قرار بود حل شود، در شکل دیگری بازگردد.
به همین دلیل، تعیین تکلیف زندان باید تنها از منظر ارزش اقتصادی زمین دیده نشود، بلکه ظرفیت آن برای ارتقای کیفیت زندگی در این بخش از کرج نیز باید در نظر گرفته شود. یکی دیگر از محورهای اصلی آینده این اراضی، موضوع مولدسازی است؛ موضوعی که نحوه بهره‌برداری از این زمین را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
پایان دیوارها، آغاز تعیین تکلیف
سازمان زندان‌ها اعلام کرده که تعیین تکلیف و بهره‌برداری از این زمین‌ها می‌تواند به تأمین منابع برای توسعه و نوسازی زیرساخت‌های سازمان زندان‌ها کمک کند. انتقال زندان‌های قدیمی به خارج از بافت شهری و ساخت مجموعه‌های جدید، هزینه‌بر است و بخشی از منابع موردنیاز می‌تواند از محل تعیین تکلیف املاک و اراضی آزادشده تأمین شود، اما در کنار این نگاه اقتصادی، سهم شهر نیز باید روشن باشد. قرار نیست یک زمین بزرگ صرفاً از یک کاربری بسته به مجموعه‌ای از ساختمان‌ها تبدیل شود؛ آنچه برای شهروندان اهمیت دارد این است که حاصل این تغییر، در نهایت به افزایش خدمات عمومی و کیفیت محیط شهری منجر شود.
اکنون عملیات تخریب دیوارهای بیرونی آغاز شده است؛ اقدامی که شاید از نظر فنی یک عملیات عمرانی باشد، اما از منظر شهری معنای بزرگ‌تری دارد. سال‌ها این دیوارها مرز میان شهر و زندان بودند و امروز با برداشته شدن آنها، نخستین نشانه‌های تغییر چهره این محدوده در حال شکل‌گیری است و حالا چشم شهر به زمینی دوخته شده که سال‌ها پشت دیوارهای بلند پنهان بود؛ زمینی که قرار است از یک فضای بسته و غیرقابل استفاده برای شهر، به بخشی از ساختار عمومی کرج تبدیل شود. البته برداشتن دیوار پایان این مسیر نیست، بلکه آغاز مرحله‌ای مهم‌تر است.
بعد از تخریب کامل دیوارها، تعیین دقیق قطعات، سهم دستگاه‌ها، نحوه واگذاری، تأمین زیرساخت، تعیین کاربری هر بخش و چگونگی اجرای پروژه‌هاست که مشخص می‌کند زندان رجایی شهر در آینده چه نقشی در زندگی شهروندان کرجی خواهد داشت. آنچه امروز اهمیت دارد این است که این زمین، پس از سال‌ها انتظار، دیگر در وضعیت سابق باقی نمانده است.
زندان تخلیه شده، دیوارها در حال برداشته شدن هستند و فرآیند تعیین تکلیف اراضی وارد مرحله اجرایی شده است. حالا آزمون اصلی برای دستگاه‌های متولی، نه فقط تخریب دیوارها، بلکه ساختن آینده‌ای برای این زمین است؛ آینده‌ای که اگر بر پایه نیازهای واقعی شهر طراحی شود، می‌تواند یکی از مهم‌ترین تغییرات کاربری چند دهه اخیر در کرج باشد.
پایان عملیات تخریب زندان رجایی‌شهر در حضور خبرنگاران
نوزدهمین تور نظارتی مرکز رسانه قوه قضاییه با حضور 35 خبرنگار و عکاس از حدود 20 رسانه صبح امروز یکشنبه 12 مهرماه 1405 در استان البرز برگزار شد تور نظارتی که محور اصلی آن بازدید از مجموعه زندان سابق رجایی‌شهر و روند اجرای عملیات تخریب و پایان این عملیات است.
ماجرای تعطیلی زندان رجایی‌شهر به سفر استانی حجت‌الاسلام‌والمسلمین غلامحسین محسنی اژه‌ای رئیس قوه قضاییه، به استان البرز در 17 فروردین 1402 بازمی‌گردد، سفری که در جریان آن شش مصوبه مهم و اثربخش برای استان البرز در جلسه شورای عالی قوه قضاییه به تصویب رسید.
در چهارمین بند از این مصوبات، موضوع «تلاش در جهت انتقال قطعی زندان رجایی‌شهر از محیط شهری» مورد تأکید قرار گرفت مصوبه‌ای که با پیگیری دستگاه قضایی استان البرز و همکاری سازمان زندان‌ها، وزارت دادگستری و استانداری البرز وارد مرحله اجرایی شد.
بر اساس این مصوبه روند انتقال زندانیان ندامتگاه رجایی‌شهر از 10 مرداد 1402 آغاز شد و تا 14 مردادماه تمامی زندانیان این ندامتگاه منتقل شدند و زندان رجایی‌شهر به‌طور کامل تخلیه و تعطیل شد.
تعطیلی این زندان پس از سال‌ها یکی از مطالبات مطرح‌شده از سوی مردم و مسئولان استان البرز بود مطالبه‌ای که با دستور رئیس قوه قضاییه و پیگیری مجموعه‌های مسئول در استان‌های البرز و تهران به مرحله اجرا رسید.
پس از تعطیلی زندان در 21 مرداد 1402 نیز یک تور نظارتی ویژه با حضور گسترده اصحاب رسانه برگزار شد و 60 خبرنگار از رسانه‌های مکتوب و تصویری داخلی و خارجی به همراه 20 عکاس از بخش‌های مختلف زندان تعطیل‌شده رجایی‌شهر بازدید کردند.
با وجود تعطیلی و تخلیه کامل زندان، باقی ماندن دیوارهای پیرامونی باعث شده بود تعطیلی این مجموعه برای شهروندان به‌طور کامل ملموس نباشد. از همین رو رئیس قوه قضاییه در جریان سفر 6 اسفندماه 1404 به استان البرز، بر تسریع در تغییر کاربری مجموعه و تخریب دیوارهای زندان تأکید کرد.
این دستور کمتر از 48 ساعت بعد وارد مرحله اجرا شد و عملیات تخریب دیوارهای زندان سابق رجایی‌شهر در 8 اسفندماه 1404 آغاز شد. با این حال به دنبال بروز برخی موانع و وقفه در روند اجرا عملیات تخریب کامل دیوارها در شهریورماه 1405 از سر گرفته شد.
در همین راستا با پیگیری مدیران ارشد استان البرز و هماهنگی دستگاه‌های مسئول، عملیات تخریب دیوارهای پیرامونی مجموعه با جدیت دنبال شد و تخریب بخش‌هایی از این مجموعه و برجک‌های آن نیز در ادامه این فرآیند انجام گرفت.
اکنون در ادامه این روند نوزدهمین تور نظارتی مرکز رسانه قوه قضاییه با حضور 35 خبرنگار و عکاس از حدود 20 رسانه در محل زندان سابق رجایی‌شهر برگزار شد تا اصحاب رسانه از نزدیک در جریان آخرین مراحل اجرای طرح قرار گیرند و روند پایان عملیات تخریب را مشاهده و روایت کنند.
تخریب کامل مجموعه زندان سابق رجایی‌شهر را می‌توان در ادامه روند تعیین تکلیف این مجموعه و در راستای تحقق وعده رئیس قوه قضاییه دانست وعده‌ای که پس از دستور حجت‌الاسلام‌والمسلمین محسنی اژه‌ای برای تخریب دیوارهای زندان وارد مرحله اجرایی شد.
این مجموعه در زمینی به مساحت حدود 60 هکتار قرار دارد که از این میزان 17 هکتار در اختیار سازمان زندان‌هاست. اراضی مجموعه رجایی‌شهر در چارچوب طرح مولدسازی تعیین تکلیف خواهد شد و پس از پایان عملیات تخریب مراحل اجرای طرح‌های پیش‌بینی‌شده در این اراضی دنبال می‌شود.
انتهای پیام/
