به گزارش خبرگزاری تسنیم از مشهد، در میانه جنگ تحمیلی سوم و در حالیکه زیرساختهای حیاتی کشور از پالایشگاهها تا تأسیسات آب و نیروگاهها؛ زیر فشار حملات هدفمند قرار گرفتهاند، پرسش بزرگ این روزها این است که امنیت انرژی و آب ایران تا کجا تاب میآورد؟ هر چند که ایران در حوزه انرژی و آب، محدودیتها و آسیبپذیریهایی دارد، اما در عین حال مزیتهای ساختاری زیادی دارد که میتواند به قدرت ایران در جبهه انرژی کمک کند و به نوعی دست برتر در این جبهه باشد.
در همین راستا محمدامیر محرری، پژوهشگر حوزه امنیت انرژی و مشاور خانه همافزایی انرژی و آب در مدیریت انرژی خراسان رضوی در گفتوگو با خبرنگار تسنیم، تصویر روشنتری از صحنه ارائه میکند؛ تصویری که نه بر خوشبینیهای غیرواقعبینانه استوار است و نه بر روایتهای سیاهنمایانه.
محرری هم به بهبودهای مقطعی در منابع آب سطحی و وضعیت بهتر تامین برق اشاره میکند و هم هشدار میدهد که تابآوری زیرساختها در جنگ مدرن، بیش از هر چیز به طراحی، پراکندگی، تنوع فناورانه و توان بازسازی وابسته است؛ حوزههایی که در آنها هم مزیت داریم و هم خلأهایی وجود دارد.
این پژوهشگر حوزه امنیت انرژی در این گفتوگو تأکیدکرد: ساختار انرژی ایران، بهدلیل پراکندگی جغرافیایی نیروگاهها و تنوع نسبی فناوری، نسبت به برخی کشورهای منطقه مقاومتر است؛ اما اگر نقاط کلیدی هدف قرار بگیرند، بازگشت به مدار تولید بسیار زمانبر و پرهزینه خواهد بود. وی همچنین بر ضرورت بازنگری عمیق در سیاستگذاریها، حرکت به سمت تولید پراکنده و محلی، و برنامهریزی برای ایجاد حداقل 120 هزار مگاوات ظرفیت جدید در دهه آینده تأکید میکند؛ ضرورتی که جنگ جاری آن را فوریتر و استراتژیکتر از همیشه کرده است.
بهبود نسبی وضعیت آب و انرژی؛ بحران آبهای زیرزمینی همچنان پابرجاست
تسنیم: ارزیابی شما از وضعیت فعلی امنیت انرژی و آب در کشور چیست و مهمترین نگرانیها یا شکافهایی که باید به آن توجه شود کداماند؟
محرری: بهطور کلی، با عنایت به بارندگیهای اخیر، وضعیت منابع آب سطحی کشور نسبت به سالهای خشک گذشته در شرایط بهتری قرار دارد و در بسیاری از نقاط کشور در کوتاهمدت نگرانی جدی از نظر تأمین آب شرب و بخشی از مصارف وجود ندارد. با این حال، به دلیل تداوم خشکسالیهای چند سال اخیر و برداشتهای بالا، افت سطح آبهای زیرزمینی همچنان یک واقعیت جدی و بلندمدت است که با چند دوره بارندگی فصلی حل نمیشود.
بارندگیها کمک کرده است که مخازن سدها تا حدی تجدید شوند و این امر در کوتاهمدت نوعی اطمینان و آرامش نسبی ایجاد میکند، اما بحران آبهای زیرزمینی همچنان پابرجاست؛ در حوزه انرژی نیز اگر اتفاق خاص و غیرمترقبهای رخ ندهد، اینطور پیشبینی می شود که وضعیت امسال از سال گذشته بهتر خواهد بود و احتمال قطعی برق، نسبت به سال قبل، کمتر است. این بهبود ناشی از مجموعهای از عوامل است که بخشی از آن قابل بیان است و بخشی دیگر به دلایل مختلف رسانهای نشده است، اما در مجموع میتوان گفت وضعیت امنیت تأمین برق در سال جاری رو به بهبود است، نه اینکه دغدغه بهطور کامل رفع شده باشد.
برتری پراکندگی نیروگاهها در برابر تهدیدها، چالش پدافند غیرعامل پابرجاست
تسنیم: زیرساختهای انرژی و آب ایران از نظر تابآوری در برابر بحرانهای امنیتی و نظامی در چه وضعیتی هستند؟ آیا در سالهای اخیر اقدامات درستی برای مواجهه با بحرانی در سطح جنگ جاری انجام شده است؟
محرری: در حوزه انرژی و آب، محدودیتها و آسیبپذیریهایی وجود دارد، اما در عین حال برخی مزیتهای ساختاری نیز داریم. از منظر پدافند غیرعامل، حفاظت کامل نیروگاهها در برابر جنگهای مدرن، نه در ایران و نه در هیچ جای دنیا بهطور مطلق امکانپذیر نیست. با این حال، ساختار شبکه تولید برق ایران نسبت به برخی کشورهای منطقه مزیت مهمی دارد؛ نیروگاهها در سراسر کشور پراکندهاند و تنوع قابلتوجهی در منابع انرژی و فناوری تولید برق وجود دارد.
این تنوع و پراکندگی، در مقایسه با کشورهایی مانند امارات که چندین هزار مگاوات ظرفیت در یک نقطه متمرکز دارند، نوعی برتری در پدافند غیر عامل برای ایران ایجاد میکند. کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس از نظر امنیت زیرساختهای انرژی بسیار آسیبپذیرند؛ در حالی که بخش عمده مصرف آنها معطوف به سرمایش است و با بالا رفتن دما، وابستگیشان به برق بهشدت افزایش مییابد. قطع برق در آن کشورها، بهویژه در فصل گرم، تقریبا به معنای مختل شدن بخش مهمی از زندگی و اقتصاد است.
در ایران به دلیل تنوع اقلیمی، تنوع نیازها و امکان استفاده از ترکیب مختلف منابع انرژی، وضعیت از منظر تابآوری نسبتا بهتر است، هرچند این به معنای نبود ضعف و تهدید نیست و پدافند غیرعامل در نیروگاهها همچنان یکی از چالشهای جدی است که بهسادگی قابل حل نیست.
تابآوری زیرساختهای آب و انرژی مشروط به تنوع، بازسازی و بازدارندگی بینالمللی
تسنیم: در صورت تداوم حملات دشمن به زیرساختهای انرژی و تأسیسات آبی، میزان تابآوری و پایداری این جبهه تابع چه عواملی خواهد بود؟ آیا ظرفیت جبران خسارتهای وارده به زیرساختها فراهم است؟
محرری: اگر نقاط کلیدی و حیاتی یک نیروگاه مورد اصابت و تخریب قرار بگیرد، بازگرداندن آن به مدار تولید در کوتاهمدت بسیار دشوار و زمانبر است و هزینههای بسیار بالایی دارد؛ در برخی موارد ممکن است عملاً بازسازی کامل و بازگشت به چرخه تولید امکانپذیر نباشد و مجبور به خروج دائم آن واحد از مدار شویم. در حوزه تأسیسات آبی نیز، خسارتها پیچیدگیهای خاص خود را دارد؛ زیرساختهای سازهای (مانند بدنه سدها) در بسیاری از موارد قابل ترمیم است، اما تجهیزات حساس و خاص، در صورت آسیب، بازسازی سریعشان دشوار است.
تابآوری در این شرایط به چند عامل وابسته است:
1. نحوه و نقاط هدفگیری دشمن؛
2. میزان پراکندگی و تنوع جغرافیایی و فناورانه نیروگاهها و تأسیسات؛
3. وجود ظرفیتهای جایگزین و اضطراری (تولید پراکنده، دیزلها، CHP و …)؛
4. توان تجهیزاتی و صنعتی برای بازسازی و جایگزینی.
در سطح بینالمللی، باید هزینه حمله به زیرساختهای انرژی و آب برای طرف مقابل و حتی برای افکار عمومی جهان آنقدر بالا باشد که دست زدن به این نوع حملات، هزینه سیاسی، اقتصادی و انسانی سنگینی ایجاد کند؛ وگرنه صرفا با ابزار نظامی و فنی نمیتوان مانع حمله شد.
اما اینکه با چه مدلی میشود هزینه این داستان را برای دشمن زیاد کرد تا سراغ حمله به این نوع تأسیسات نرود، باید به آن دقت کنیم. در دنیایی که واژهای به نام «فقر انرژی» مشخصا در کشورهای اروپایی ملموس تر است، می بایست حمله به تأسیسات و زیرساختها باید برای کل دنیا هزینه اقتصادی و اجتماعی داشته باشد. اگر این موضوع هزینه نداشته باشد، عملاً جلوگیری از حمله هم خیلی عملیاتی نخواهد بود.
در موضوع تابآوری باید یک نکته را در نظر بگیریم: «چشم در برابر چشم» مفهومی ندارد. نگاه کنید، ممکن است الان مثلاً یک پتروشیمی ما مورد حمله قرار بگیرد و ما هم یک پتروشیمی آنها را بزنیم؛ اما ممکن است آن پتروشیمی که میزنند کل دارایی ما باشد، در حالی که آنها دهها پتروشیمی داشته باشند. پس در موضوعات مختلف و در حوزههای مختلف تحت تأثیر قرار بگیرد تا هزینه حمله افزایش پیدا کند. هزینه حمله شامل هزینه های اقتصادی و هزینه انسانی و اجتماعی… است که آن را هم باید مدنظر قرار داد.
در حوزه تابآوری انرژی، اگر نیروگاه ما آسیب ببیند خیلی کار خاصی از دست ما برنمیآید. عملاً نمیتوانیم خیلی سریع وارد عمل شویم، مخصوصاً اگر نقاط خاص آسیب ببینند که بازگشت آنها بسیار دشوار است. طبیعتاً کسی که دارد این موضوع را آنالیز میکند باید در نظر داشته باشد که نیروگاهها به چه شکلی ممکن است مورد هدف قرار بگیرند و اگر زمانی اتفاقی افتاد، کدام نقاط آسیبپذیرتر هستند.
یک نکته دیگر هم درباره تأسیسات آبی وجود دارد؛ در تأسیسات آبی هم این داستان مطرح است و جبران خسارت در آنها حتی میتواند پیچیدهتر باشد. البته در تأسیسات آبی معمولاً دغدغه اصلی ما ترمیم تجهیزات نیست، چون بخش عمده آنها سازهای هستند؛ اما برخی قسمتها نیازمند تجهیزات خاصیاند که اگر آسیب ببینند، مدیریت و بازسازی آنها نیازمند روشها و متدهای مشخصی است که باید برای آن برنامهریزی شود.
از منظر جبران خسارت، باید توجه داشت که تولیدکنندگان توربینهای گازی و تجهیزات اصلی نیروگاههای فسیلی محدود و مشخص هستند و توسعه ظرفیت جدید، نیازمند برنامهریزی بلندمدت است. به نظرم، در چارچوب جبران خسارتهای ناشی از جنگ، حتما باید روی تأمین نیروگاهها و توربینهای جدید از محل منابع و کشورهایی که پایگاههای نظامی آنها مبدا این حملات بوده، تأکید شود.
برآورد من این است که فارغ از ظرفیتهای موجود،کشور در افق دهساله حداقل به حدود 120 هزار مگاوات ظرفیت جدید نیروگاهی نیاز دارد؛ برای جبران کسریها و کاهش وابستگی به نوسانات اقلیمی و بارش، و برای همراهی با روند توسعه صنعتی و اقتصادی.
نیاز به نهادینهسازی پدافند غیرعامل و توسعه هدفمند تجدیدپذیرها
تسنیم: به نظر شما اصلیترین چالشهای ساختاری و مدیریتی که موجب آسیبپذیری بخش انرژی و آب در جنگ جاری میشوند چیست؟
محرری: یکی از چالشها، تمرکز نسبی بر نیروگاههای بزرگ و شبکههای سراسری است که در صورت آسیب، بخش بزرگی از بار را تحت تأثیر قرار میدهد. هرچند ایران نسبت به برخی کشورها پراکندگی بهتری دارد، اما وابستگی ساختار مصرف و صنعت به شبکه سراسری همچنان بالاست.
چالش مهم دیگر، وابستگی زیرساختهای حیاتی به این شبکهها است. هرچند در سالهای اخیر اقدامات خوبی انجام شده و برای بسیاری از مراکز حساس، سامانههای تأمین انرژی جایگزین در نظر گرفته شده تا در صورت قطع اتصال از شبکه، ارائه خدمات متوقف نشود، اما این روند باید عمیقتر و کاملتر شود.
از نگاه مدیریتی، در بسیاری از حوزهها هنوز نگاه «پدافند غیر عامل» به جانمایی، طراحی و بهرهبرداری نیروگاهها و تأسیسات آبی بهطور سیستماتیک نهادینه نشده است. وابستگی به چند فناوری محدود و ضعف در توسعه بومی برخی تجهیزات حساس نیز از دیگر چالشهاست.
نقش محدود فناوریهای نوین و توسعه محتاطانه تجدیدپذیرها در ارتقای امنیت انرژی
تسنیم: در موقعیت فعلی چه نقشی برای فناوریهای نوین، مدیریت تقاضا و انرژیهای تجدیدپذیر در ارتقای امنیت انرژی و آب کشور قائل هستید؟
محرری: در حوزه فناوریهای نوین تولید برق، در سالهای اخیر جهش ویژهای در کشور رخ نداده است. این موضوع یک تیغ دولبه است؛ از یکسو ممکن است عقبماندگی فناورانه ریسکهایی ایجاد کند، اما از سوی دیگر، ورود شتابزده به بعضی فناوریها بدون بومیسازی و ملاحظات پدافند غیرعامل میتواند خود یک نقطه آسیب باشد.
انرژیهای تجدیدپذیر، بهویژه خورشیدی، در کشور در حال توسعه است و میتواند نقش مهمی در مدیریت پیک و نوسانگیری ایفا کند؛ بهخصوص آنکه پیک مصرف روز و تابش خورشید تا حدی همپوشانی دارد. اما باید توجه داشت که انرژیهای تجدید پذیر پرهزینه بوده و بعضا بار پایداری به شبکه تحویل نمی دهند.
تقویت جبهه انرژی و امنیت زیرساختها با تمرکز بر تولید پراکنده و پدافند غیرعامل
تسنیم: با الهام از تجارب جنگ در حال حاضر چه تغییر رویکرد یا سیاستگذاری برای تقویت جبهه انرژی و امنیت زیرساختهای آن ضروری است؟
محرری: تجربه جنگ و تحریمها نشان داد که باید وابستگی به نیروگاههای بزرگ و متمرکز کاهش یابد و پدافند غیرعامل در تولید و تأمین انرژی بهطور جدیتری دنبال شود. در سالهای اخیر، اقدامات مناسبی انجام شده و برای بسیاری از نقاط حساس، سیستمهای جایگزین تأمین انرژی پیشبینی شده تا در صورت قطع شبکه، خدمات حیاتی متوقف نشود.
به نظر من، سیاستگذاری باید بیش از گذشته بر توسعه تولید پراکنده (DG)، سامانههای CHP و CCHP، دیزلژنراتورها و سایر راهکارهای محلی و منطقهای تأمین انرژی متمرکز شود؛ بهویژه برای مراکز حساس و زیرساختهای حیاتی.
رویکرد کلی باید حرکت از «وابستگی صرف به شبکه سراسری» به سمت «ترکیب شبکه سراسری + تولید محلی اضطراری و پایدار» باشد. این رویکرد، هزینه حمله به زیرساختها را برای دشمن افزایش میدهد و تابآوری کشور را بالا میبرد.
راهکارهای جبران خسارت زیرساختهای انرژی و آب در کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت
تسنیم: جبران خسارتهای وارده به زیرساختهای انرژی و آب در کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت تابع چه عواملی است و مسئولان در هر برهه چه اقداماتی باید انجام دهند؟
محرری: در کوتاهمدت، تمرکز باید بر حفظ تداوم خدمات و جلوگیری از فروپاشی شبکه باشد؛ اینجا نقش تولید اضطراری، مدیریت تقاضا، جابهجایی بار و استفاده از ظرفیتهای رزرو بسیار مهم است. استفاده از دیزلها، DG و ظرفیتهای موجود، در کنار مدیریت مصرف، ابزار اصلی است.
در میانمدت، بازسازی تجهیزات آسیب دیده، جایگزینی واحدهای از دست رفته با واحدهای جدید و مقاومتر، و تنوعبخشی منابع و جانماییها در دستور کار قرار میگیرد. در این مرحله باید حتما از تجربه حملات استفاده و نقاط ضعف طراحی و جانمایی اصلاح شود.
در بلندمدت، رویکرد باید به سمت بازطراحی بخشی از ساختار سیستم انرژی و آب برود؛ به این معنا که سیاستگذاریها طوری تنظیم شود که هم نیاز توسعهای کشور (حداقل 120 هزار مگاوات ظرفیت جدید در ده سال آینده) تأمین شود و هم وابستگی به نقاط حساس و آسیبپذیر کاهش یابد. در این افق، نوع قراردادهای جبران خسارت جنگ نیز اهمیت دارد و همانطور که اشاره کردم، تأمین توربینها و واحدهای جدید نیروگاهی توسط کشورهایی که مبدا حملات بودهاند باید جزو محورهای جدی مذاکره و توافق باشد.
گفتوگو از: محدثه رمضانی
انتهای پیام/282
