به گزارش خبرنگار مهر، با افزایش روزافزون مصرف بنزین در کشور و فشار مضاعفی که این روند بر زیرساختهای تولید و توزیع سوخت وارد میکند، موضوع «خودکفایی پایدار» بار دیگر در کانون توجه کارشناسان و سیاستگذاران قرار گرفته است. خودکفایی در تولید بنزین، بیتردید یکی از پایههای مهم امنیت انرژی به شمار میرود، اما تجربه سالهای اخیر نشان داده است که اتکای بیش از حد به تنها یک حامل انرژی، میتواند ساختار تأمین سوخت کشور را در برابر نوسانات مصرف یا اختلالات احتمالی متزلزل کند. از همینرو ضرورت تنوعبخشی به سبد سوخت، توسعه سوختهای جایگزین و ایجاد شبکهای مقاوم و چندگانه بیش از گذشته احساس میشود؛ موضوعی که کارشناسان آن را «اصل عدم قرار دادن تمام تخممرغها در یک سبد» برای بخش انرژی توصیف میکنند.
رشد افسارگسیخته مصرف بنزین و فشار بر توان تولید داخلی
در سالهای اخیر، مصرف بنزین روندی افزایشی و بیوقفه را تجربه کرده است. افزایش تعداد خودروها، رشد استفاده از خودروهای شخصی در نبود توسعه متناسب حملونقل عمومی، افزایش سفرها و رفتارهای مصرفی جامعه، همگی دلایلی برای این روند صعودی معرفی میشوند. اگرچه ظرفیت پالایشگاهی کشور طی سالهای گذشته با توسعه برخی طرحها ارتقا یافته، اما رشد مصرف از سرعت افزایش تولید پیشی گرفته است و همین مسئله فاصلهای نگرانکننده بین عرضه و تقاضا ایجاد میکند.
کارشناسان حوزه انرژی اعتقاد دارند که اتکا به بنزین به عنوان سوخت اصلی بخش حملونقل، کشور را در وضعیتی آسیبپذیر قرار میدهد. در حالی که بسیاری از کشورها با توسعه طیفی از سوختهای جایگزین — شامل گاز طبیعی فشرده (CNG)، گاز مایع (LPG)، برق و حتی سوختهای زیستی نیاز خود به بنزین را مدیریت میکنند، بخش قابل توجهی از بار مصرف در ایران همچنان بر دوش بنزین است. این موضوع نه تنها هزینههای تولید و نگهداشت را بالا میبرد، بلکه خطر وابستگی ساختاری به یک حامل انرژی را افزایش میدهد؛ وابستگیای که میتواند پیامدهای اقتصادی و عملیاتی قابل توجهی داشته باشد.
خودکفایی در تولید بنزین؛ ضرورتی مهم اما ناکافی
خودکفایی در تولید بنزین، همواره یکی از محورهای مهم برنامهریزی انرژی کشور بوده است. افزایش ظرفیت پالایشگاهی، ارتقای کیفیت تولید و استفاده از فناوریهای نوین مراحل مهمی در این مسیر به شمار میروند. با این حال، مفهوم خودکفایی نیازمند نگاهی گستردهتر و چندبعدی است. یک دیدگاه کارشناسی این است که «خودکفایی واقعی» تنها به معنای تولید کافی بنزین نیست؛ بلکه ایجاد انعطافپذیری در کل سیستم تأمین انرژی را نیز شامل میشود. این انعطافپذیری هنگامی به دست میآید که سبد سوخت کشور چندگانه، متنوع و پایدار باشد.
در شرایطی که مصرف بنزین شتابان افزایش مییابد، افزایش صرف ظرفیت پالایشگاهی پاسخ بلندمدت محسوب نمیشود. از سوی دیگر، هرگونه اختلال در زنجیره تولید، توزیع یا نگهداشت بنزین از مشکلات فنی گرفته تا الزامات تعمیرات دورهای — میتواند تأمین سوخت را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، وجود سوختهای مکمل نظیر CNG و LPG میتواند نقش ضربهگیر ایفا کرده و مانع از بروز فشارهای مقطعی یا گسترده بر شبکه بنزین شود.
کارشناسان انرژی تاکید دارند که نگاه تکمحصولی در حوزه سوخت، کشور را در معرض ریسکهای غیرضروری قرار میدهد و باید از قرار دادن تمام منابع، سرمایهگذاریها و برنامهریزیها در حوزه بنزین اجتناب کرد. به جای آن، باید راهبردی کلان اتخاذ شود که در آن بنزین، یکی از اجزای اصلی سبد باشد اما نه تنها گزینه موجود.
ضرورت احیای سیاستهای توسعه CNG و LPG در حملونقل
ایران ظرفیت بالایی برای توسعه CNG و LPG دارد؛ از جمله وجود زیرساخت گسترده شبکه گازرسانی، تجربه طولانی استفاده از CNG در ناوگان سبک و تاکسیها، و دسترسی مناسب به منابع گازی. با این حال، روند توسعه این دو سوخت در سالهای اخیر با سرعت کافی پیش نرفته است و برخی زیرساختها به نوسازی، توسعه یا افزایش کارآمدی نیاز دارند.
CNG که در بسیاری از کشورها به عنوان سوخت پاک و اقتصادی شناخته میشود، میتواند سهم قابل توجهی از بار مصرف بنزین را کاهش دهد. مصرف CNG علاوه بر اینکه هزینه خانوارها را کاهش میدهد، از منظر محیطزیست نیز مزایای محسوسی دارد و میتواند میزان آلایندگی ناوگان حملونقل شهری را پایین بیاورد. همچنین بهرهگیری از برق و هیبریدسازی ناوگان عمومی در کنار سوختهای فسیلی تکمیلی نیز میتواند به کاهش فشار بر بنزین کمک کند.
از سوی دیگر، LPG نیز قابلیت استفاده گسترده در ناوگان حملونقل را دارد و در بسیاری از کشورها به عنوان سوختی کمهزینه و با احتراق پاکتر استفاده میشود. استفاده خردمندانه از ظرفیت LPG نه تنها به توزیع بار مصرف میان سوختهای مختلف کمک میکند، بلکه به مدیریت بهتر ذخایر گازی و فرآوردههای مرتبط نیز منجر میشود. در صورت برنامهریزی دقیق، توسعه منطقی و استاندارد، این سوخت میتواند مکمل مناسبی برای بنزین و CNG باشد و یک مثلث مقاوم در برابر نوسانات مصرف ایجاد کند.
تنوعبخشی به سبد سوخت بر پایه نسبتسنجی علمی و توجه به ابعاد ایمنی، محیطزیستی، اقتصادی و فنی انجام میشود. داشتن مجموعهای از سوختها که در کنار هم نیاز حملونقل را تامین کنند، استراتژیای است که بسیاری از کشورهای توسعهیافته دنبال کرده و از آن نتایج مثبت به دست آوردهاند.
سبد سوخت متنوع؛ راهکار کاهش ریسک و افزایش امنیت انرژی
تجربه جهانی نشان میدهد کشورهایی که وابستگی خود را به یک سوخت کاهش دادهاند، توان بیشتری در مدیریت بحرانها، تغییرات مصرف، تعمیرات پالایشگاهی و نوسانات عرضه داشتهاند. برای مثال، زمانی که مصرف یک سوخت بنا به هر دلیل دچار اختلال یا افزایش ناگهانی میشود، امکان جبران آن از طریق سوختهای دیگر فراهم است. این دقیقاً همان مزیتی است که کارشناسان آن را «ایجاد شبکه پشتیبان انرژی» مینامند.
در صورتی که بنزین تنها ستون سبد سوخت کشور باشد، هرگونه تغییر در الگوی مصرف یا هر فشار جدید بر سیستم میتواند اثرات ضربهپذیر ایجاد کند. اما اگر سبد انرژی شامل ترکیبی از بنزین، CNG، LPG و دیگر حاملهای مکمل باشد، هر بخش میتواند ضعف احتمالی بخشهای دیگر را پوشش دهد. همین موضوع، کل سیستم را در برابر اختلالات مقاوم و حداکثر پایداری را ایجاد میکند.
به باور کارشناسان انرژی، تنوعبخشی به سبد سوخت نیازمند سه محور اساسی است: توسعه زیرساختهای جدید، ترمیم و تقویت زیرساختهای موجود و سیاستگذاری دقیق و یکپارچه. در این مسیر، برنامهریزی باید به گونهای باشد که هم مصرفکنندهها به انتخاب سوخت ارزانتر و ایمنتر تشویق شوند و هم بار تولید بنزین تا حد ممکن منطقی و قابل مدیریت باقی بماند.
افزایش شدید مصرف بنزین و فشار مضاعف بر توان تولید داخلی، ضرورت بازنگری در ساختار انرژی کشور را آشکار کرده است. خودکفایی در تولید بنزین امری حیاتی و غیرقابل انکار است، اما به همان اندازه ضروری است که وابستگی به بنزین کاهش یافته و سبد سوخت متنوعتری ایجاد شود. توسعه CNG و LPG میتواند یکی از مهمترین راهحلها برای ایجاد یک سیستم پایدار، مقاوم و کمریسک باشد. به بیان دیگر، اتکای بیش از حد به یک سوخت همان «قرار دادن تمام تخممرغها در یک سبد» است؛ رویکردی که در حوزه انرژی ریسکهای قابلتوجهی به همراه دارد.
برای رسیدن به امنیت انرژی پایدار، باید نگاه جامعتری اتخاذ شود؛ نگاهی که در آن بنزین، یکی از اجزای اصلی سبد است، اما نه تنها گزینه موجود. توسعه زیرساختها، تشویق به استفاده از سوختهای جایگزین و ایجاد سیاستگذاری یکپارچه، میتواند کشور را از چالشهای فعلی عبور داده و آیندهای مطمئنتر برای تأمین سوخت رقم بزند.