به گزارش خبرگزاری تسنیم، بحران آب در سال 1404 یکی از شدیدترین بحرانهای آبی است که ایران در تاریخ خود با آن روبهرو شده است. بر اساس آمار وزارت نیرو، ورودی آب به سدهای کشور نسبت به سال گذشته 8٪ کاهش یافته و میانگین پرشدگی سدها حدود 35٪ است. در مناطق پرجمعیت مانند تهران، البرز، اصفهان و خراسان رضوی، پرشدگی سدها زیر 10٪ است. تنها سد جگین در هرمزگان 100٪ پر است. این آمار نشاندهنده ادامه بحران آب و نیاز به صرفهجویی و مدیریت منابع است.
کارشناسان میگویند که کمبود آب عمدتاً ناشی از دههها سوءمدیریت، شیوههای ناکارآمد کشاورزی و رشد جمعیت است، اما همچنین با افزایش دما به دلیل تغییرات اقلیمی تشدید شده است. خشکسالی چندساله به مدت پنج سال اخیر بهطور مداوم ایران را فرا گرفته است، به طوری که میانگین بارندگی سالانه از حدود 280 میلیمتر به کمتر از 150 میلیمتر سقوط کرده که می توان گفت تقریباً نصف میزان معمول است.
در سال آبی 1405-1404 ایران وارد ششمین سال خشکسالی خود شده است، در تهران تخلیه شدید آبهای زیرزمینی اتفاق افتاده و بالاترین ریسک و تهدید قریبالوقوع برای بیش از 10 میلیون نفر ایجاد شده است. در مشهد سطح بحرانی سدها با ظرفیت 3 تا 5 درصد گزارش شده و وابستگی شدید به چاههایی که به شدت در حال پمپاژ هستند، ایجاد شده و این امر، ریسک بسیار بالا برای دومین شهر بزرگ کشور را رقم زده است. در اصفهان، خشکی رودخانه زایندهرود با پمپاژ شدید چاهها بهویژه در ناحیه شمالی شهر دنبال شده است.
وابستگی کامل به پروژههای انتقال آب و چاههای عمیق و در حال تخلیه محیطی، بیشترین تنش آبی را در داخل فلات ایران ایجاد کرده است. حوضه فلات مرکزی شدیدترین و گستردهترین مشکلات را دارد مهمترین مشکل آب در ایران در حوضه فلات مرکزی و دشتهای پرجمعیتی که کلانشهرها را تغذیه میکنند، متمرکز است. این در درجه اول بحران آبهای زیرزمینی است که با خشکسالی مزمن تشدید میشود حوضهها و دشتهایی که در آبان 1404 تا پایان سال آبی – شهریور 1405 – با شدیدترین تنش آبی مواجه هستند، آنهایی هستند که با تخلیه شدید آبهای زیرزمینی، جمعیت زیاد شهری و استفاده بیش از حد کشاورزی مشخص میشوند.
حوضه عظیم فلات مرکزی که بزرگترین مراکز شهری و صنعتی ایران را در خود جای داده است، شدیدترین و گستردهترین مشکلات را دارد. شهرهای مرکزی و شرقی به شدت به چاههای عمیق متکی هستند و با کاهش شدید آبهای زیرزمینی مواجه هستند.منابع آب تجدیدپذیر سالانه، در سال 1404 کمتر از 80 میلیارد متر مکعب در سال ارزیابی میشود که نزدیک به نصف میانگین تاریخی حدود 130 میلیارد متر مکعب است. کل برداشت سالانه آب 93 میلیارد متر مکعب تخمین سال 1383 بود. ایران از 70 تا 90 درصد از منابع آب خود استفاده میکند که بسیار فراتر از حد مجاز بینالمللی یعنی 40 درصد است.
چرایی ورشکستگی سریع آبهای زیرزمینی و فرونشست زمینمصرف آب در ایران در سالهای پس از 1400 همچنان با غلبه استخراج آبهای زیرزمینی است و کل برداشت به طور مداوم از منابع آب تجدیدپذیر کشور فراتر میرود.
در سالهای پس از 1400 کل برداشت آب در ایران به طور کلی بین 90 تا 96 میلیارد متر مکعب سالانه تخمین زده میشود که اکثریت قریب به اتفاق آن از منابع تجدیدناپذیر تأمین شده است. همچنین آب زیرزمینی تقریباً 53 تا 60 میلیارد متر مکعب 65 درصد استخراج بیش از حد بحرانی -قابل شارژ مجدد- -به میزان تقریباً 20 تا 30 میلیارد متر مکعب است که منجر به ورشکستگی سریع آبهای زیرزمینی و فرونشست زمین شده است. اتکای ساختاری به آبهای زیرزمینی نکته قابل تامل که باید به آن اشاره کنم این است که اتکای ساختاری به آبهای زیرزمینی مهمترین نکته برای دوره پس از 1400 است.
بیش از نیمی و گاهی تا 65 درصد از کل مصرف آب ایران از آبهای زیرزمینی تأمین میشود. کشور هر ساله تقریباً 20 تا 30 میلیارد متر مکعب بیشتر از آنچه که میتواند به طور طبیعی تغذیه محدود شود، از سفرههای آب زیرزمینی استخراج میکند. این استخراج تجدیدناپذیر دهههاست که ادامه دارد و به سفرههای آب زیرزمینی آسیب دائمی وارد کرده و باعث فرونشست گسترده زمین شده است.
مصرف سرانه روزانه تهران 200 تا 400 لیترمصرف سرانه روزانه تهران 200 تا 400 لیتر/نفر/روز، 2 تا 3 برابر بیشتر از میانگین کشورهای اروپای غربی تخمین زده میشود. کاهش برداشت کل به زیر 40 درصد حد پایدار لازم است و در درجه اول در بخش کشاورزی که 80 تا 92 درصد از آب ایران را مصرف میکند که بخش عمدهای از آن به صورت ناکارآمد از طریق آبیاری دیم برای محصولات پرمصرف آب انجام میشود.
مشکل فوری آب در ایران صرفاً کمبود بارندگی نیست مشکل فوری آب در ایران صرفاً کمبود بارندگی نیست، بلکه یک مشکل ساختاری آبهای زیرزمینی و مصرف بیش از حد گسترده است که عمدتاً توسط کشاورزی هدایت میشود. یک فصل بارندگی «عادی» یا حتی «بالاتر از حد نرمال» نمیتواند بحران را به طور کامل حل کند، اما میتواند آب سطحی کافی را برای جلوگیری از بحران قریبالوقوع شهری مانند تهدید تخلیه آب در تهران فراهم کند.
مهمترین نیاز برای سال آبی 1405-1404 پوشش کسری عظیم سالهای خشک گذشته و پر کردن مجدد سدهای با کمبود شدید آب است. در ایران دست کم به 235 میلیمتر بارش نیاز است که بارش 142 میلیمتر برآورد سال آبی گذشته 39 درصد کمتر از متوسط درازمدت است. دست کم بارش استان تهران نیز باید به 280 میلیمتر برسد. برای جلوگیری از اقدامات اضطراری مانند جیرهبندی آب و هشدارهای تخلیه احتمالی در تهران و مشهد تا پایان سال آبی ایران احتمالاً به یک رقم میانگین بارش ملی نیاز است که حداقل 30 تا 50 درصد بالاتر از میانگین بلندمدت باشد، بهویژه در حوضههای آبریز فلات مرکزی.
بنابراین به حدود 300 تا 350 میلیمتر در سراسر کشور بارش به علاوه بارش برف سنگین و سرد در مناطق کوهستانی نیاز است. برای جبران موقت دریافت مجموع بارندگی بسیار بالاتر از میانگین احتمالاً بیش از 300 میلیمتر در سطح ملی، به ویژه به شکل بارش برف بسیار شدید، در زمستان 1404 نیاز است که پیش بینیهای هواشناسی این میزان را برای سال آبی جاری دست نیافتنی نشان میدهد. مشکل اصلی آب در امنیت آب درازمدت، به کاهش مصرف در کشاورزی نیاز دارد که مستقل از میزان بارندگی سالانه است.
یادداشت از: حجت عابدی اصل، روزنامه نگار و فعال رسانه
انتهای پیام/
