به گزارش خبرنگار مهر، مصرف انرژی در کشور سالهاست بالاتر از میانگین جهانی گزارش میشود؛ چه در بخش خانگی، چه در بخش حملونقل و تولید. اگرچه همواره درباره مزیتهای منابع انرژی فراوان صحبت شده، اما واقعیت این است که «ارزان بودن انرژی» در عمل به اسراف، اتلاف منابع و فشار سنگین بر بودجه عمومی منجر شده است. بسیاری از مردم تصور میکنند انرژی یارانهای یک حمایت مستقیم از مصرفکننده است، اما آنچه کمتر دیده شده، هزینه سرسامآوری است که دولتها برای تامین این یارانه پنهان پرداخت میکنند؛ هزینهای که در نهایت تأثیر خود را بر دیگر بخشهای اقتصادی نشان میدهد.
طبق گزارشهای رسمی، رقم یارانه پنهان انرژی در کشورمان به دهها میلیارد دلار در سال میرسد. این حجم از منابع میتوانست در سناریوهای دیگر به توسعه زیرساختهای شهری، حملونقل عمومی، ایجاد ظرفیتهای بهداشتی و ارتقای فناوریهای انرژیبر اختصاص یابد. اما مصرف بیرویه، نیاز به واردات فرآورده، تعمیرات گسترده شبکه و پالایشگاهها و تخصیص بودجه سنگین برای تولید برق در پیک مصرف، عملاً دست دولت را در مدیریت منابع محدود کرده است.
در همین زمینه، علی آزمایش، استاد اقتصاد انرژی در گفتوگویی میگوید: وقتی از یارانه پنهان صحبت میکنیم، منظورمان مبلغی است که مردم مستقیم نمیبینند اما از جیب عمومی کشور پرداخت میشود. هر کیلوواتساعت برقی که غیرکارآمد مصرف میشود، هر لیتر سوختی که بیدلیل میسوزد، به معنای کاهش توان سرمایهگذاری در آموزش، سلامت و توسعه پایدار است. تداوم این روند نهتنها منابع طبیعی را فرسوده میکند، بلکه آینده اقتصادی کشور را تحت تاثیر قرار میدهد.
او تأکید میکند که اصلاح الگوی مصرف، برخلاف تصور برخی، اقدامی برای فشار بر مردم نیست، بلکه راهی برای کاهش هزینههای پنهانی است که سالهاست اقتصاد با آن دستوپنجه نرم میکند.
مصرف بیرویه و آلودگی هوا؛ رابطهای که نمیتوان انکار کرد
آلودگی هوا یکی از جدیترین معضلات سالهای اخیر است؛ معضلی که ارتباط مستقیم با مصرف انرژی دارد. بخش عمدهای از آلودگی در کلانشهرها از سوخت فسیلی در خودروها، نیروگاهها و صنایع ناشی میشود. مصرف بالا یعنی نیاز بیشتر به تولید، و تولید بیشتر به معنای آلایندههای بیشتر.
در بسیاری از روزهای سال، شاخص کیفیت هوا در برخی شهرها از حد مجاز عبور میکند و مدارس و ادارات مجبور به تعطیلی یا کاهش فعالیت میشوند. این شرایط تنها یک inconvenience شهری نیست؛ بلکه بهطور مستقیم هزینههای نظام سلامت را افزایش میدهد و به کاهش بهرهوری نیروی کار منجر میشود.
بر اساس بررسیهای سازمانهای محیطزیستی، ذرات معلق ناشی از سوخت ناکارآمد، بهویژه سوخت خودروهای فرسوده و موتورخانهها، سهم قابلتوجهی در افزایش بیماریهای تنفسی، قلبی و حتی اختلالات عصبی دارند. زمانی که مصرف انرژی بالا میرود، میزان تقاضا برای سوخت نیز بیشتر میشود و این وضعیت به چرخهای منتهی میشود که در نهایت هوای شهرها را سنگین و خطرناک میکند.
آزمایش تصریح می کند: هر واحد انرژی که با بازده پایین مصرف میشود، عملاً مقدار بیشتری آلاینده وارد هوا میکند. اگر مصرف را اصلاح کنیم، نهفقط هزینههای دولت کاهش مییابد، بلکه آلودگی هوا نیز به طور محسوسی کاهش پیدا میکند. ما نمیتوانیم انتظار داشته باشیم هوای پاک داشته باشیم اما مصرف انرژیمان چند برابر استانداردهای جهانی باشد.
بر اساس آمارهای جهانی، برای کاهش آلودگی هوا، دو عامل بیشتر از همه اهمیت دارد: بازده مصرف انرژی و نوع سوخت. زمانی که خودروها و ساختمانها به فناوریهای کممصرف مجهز نیستند، یا سوختهای کیفیتپایین استفاده میشود، حتی افزایش ناچیز در مصرف میتواند تاثیر قابلتوجهی بر شدت آلودگی داشته باشد.
یارانه پنهان انرژی؛ حلقه ناپیدای افزایش هزینه زندگی در کشور
مصرف بالای انرژی در کشور سالهاست به عنوان یکی از چالشهای اصلی اقتصادی مطرح است؛ چالشی که تنها به حوزه بودجه دولت یا تأمین سوخت محدود نمیشود و اثرات گستردهتری بر زندگی روزمره مردم دارد. یکی از مهمترین جنبههای کمتر دیدهشده این مسئله، ارتباط مستقیم میان حجم عظیم یارانه پنهان انرژی و افزایش هزینههای زندگی است؛ موضوعی که کارشناسان آن را یک حلقه پنهان اما بسیار تأثیرگذار در شکلدهی به قیمت کالاها و خدمات میدانند.
یارانه پنهان انرژی به این معناست که دولت برای آنکه انرژی با قیمت پایین در اختیار خانوارها و بخشهای مختلف قرار گیرد، بخش قابلتوجهی از منابع خود را صرف تولید، واردات، توزیع و مدیریت شبکه انرژی میکند. این ارقام در گزارشهای رسمی سالانه به دهها میلیارد دلار میرسد. در نگاه اول، این یارانه نوعی حمایت از مردم تلقی میشود؛ اما مصرف بیرویه و فشار ناشی از آن بر منابع مالی کشور، بهتدریج اثرات معکوسی بر معیشت عمومی برجای میگذارد.
هنگامی که سهم بزرگی از بودجه کشور صرف تأمین هزینه انرژی میشود، فضای مالی دولت برای حمایت از سایر حوزهها مانند سلامت، آموزش، حملونقل عمومی، مسکن، رفاه اجتماعی و حتی پروژههای زیربنایی کاهش مییابد. کاهش این سرمایهگذاریها در نهایت کیفیت خدمات عمومی را پایین آورده و بخش خصوصی نیز ناچار است هزینههای افزایشیافته را در قیمت نهایی کالا و خدمات لحاظ کند. به این ترتیب، فشار غیرمستقیم یارانه پنهان از سمت بودجه به سمت زندگی روزمره مردم منتقل میشود.
مصرف غیرکارآمد انرژی همچنین هزینه تولید را بالا میبرد. واحدهای صنعتی، حملونقل و خدماتی که به مصرف انرژی وابستهاند، با فرسودگی تجهیزات، اتلاف منابع و نیاز مداوم به سوخت بیشتر مواجهاند. این پیامدها به شکل افزایش هزینههای عملیاتی بروز پیدا میکند و بهطور طبیعی در قیمت تمامشده محصولات دیده میشود. بر همین اساس، کارشناسان هزینه زندگی را نهفقط نتیجه قیمت انرژی، بلکه نتیجه مجموع فشارهای ناشی از مصرف بیرویه در بخشهای مختلف میدانند.
هزینههای سلامت؛ بار پنهان مصرف انرژی در زندگی مردم
سالهاست پزشکان درباره اثر آلودگی هوا بر سلامت عموم هشدار میدهند، اما شاید کمتر به این نکته پرداخته شده که مصرف بیرویه انرژی، به شکل غیرمستقیم هزینههای درمانی مردم را افزایش میدهد. آلودگی هوا در ایران یکی از عوامل اصلی مراجعه بیماران تنفسی به مراکز درمانی است و سهم زیادی در تشدید آسم، آلرژی، بیماریهای قلبی و اختلالات تنفسی دارد.
بر اساس گزارشهای موسسات سلامت بینالمللی، قرار گرفتن طولانیمدت در معرض آلایندههای شهری میتواند میانگین امید به زندگی را کاهش دهد. در کشورهایی که مصرف انرژی منطقیتر و فناوریها بهروزتر هستند، هزینههای سلامت عمومی در این حوزه بهمراتب پایینتر است.
نکته مهم دیگر، تاثیر اقتصادی این وضعیت بر خانوادههاست. افزایش هزینه دارو، مراقبتهای پزشکی و کاهش توان کاری افراد، همه از پیامدهای غیرمستقیم مصرف بیرویه انرژی است؛ پیامدهایی که ممکن است در نگاه اول با مصرف سوخت یا برق قابلارتباط به نظر نرسند، اما در واقع پیوندی تنگاتنگ با آن دارند.
آزمایش در اینباره توضیح میدهد: وقتی درباره استانداردسازی مصرف انرژی صحبت میکنیم، بسیاری افراد تصور میکنند موضوع تنها مربوط به صرفهجویی است. در حالی که پیامد اصلی آن، کاهش هزینههای سلامت و افزایش کیفیت زندگی است. اگر میزان مصرف انرژی به سطوح منطقی برسد، میزان آلایندهها کاهش مییابد و این موضوع بهطور مستقیم در کاهش مراجعات پزشکی و هزینههای مرتبط تاثیر دارد.
او تأکید میکند که کشورهای مختلف دنیا سالهاست با ارتقای بهرهوری انرژی موفق شدهاند هزینههای درمانی ناشی از آلودگی را کاهش دهند و این تجربه میتواند برای بسیاری کشورها درسآموز باشد.
آیندهای که با انتخابهای امروز ساخته میشود
مصرف بیرویه انرژی، مسئلهای چندوجهی و پیچیده است. این روند نهتنها بودجه دولت را تحت فشار قرار میدهد و سهم بخشهای حیاتی مانند سلامت و آموزش را کاهش میدهد، بلکه بهطور مستقیم آلودگی هوا را تشدید کرده و سلامت مردم را تهدید میکند. این چرخه معیوب تا زمانی ادامه دارد که الگوی مصرف، فناوریها و شیوه مدیریت انرژی اصلاح نشود.
کارشناسان تأکید دارند که راهحل در افزایش آگاهی عمومی، ارتقای استانداردهای مصرف، نوسازی ناوگان حملونقل، توسعه ساختمانهای کممصرف، و توجه به هزینههای پنهان انرژی است. هر مقدار کاهش مصرف، نهفقط صرفهجویی مالی بلکه سرمایهگذاری بر کیفیت زندگی نسلهای آینده محسوب میشود.
به نظر میرسد مسئله انرژی دیگر یک موضوع صرفاً اقتصادی نیست؛ بلکه موضوعی اجتماعی، محیطزیستی و حتی سلامتمحور است. انتخابهای امروز ما، شکلدهنده کیفیت زندگی فردا خواهد بود؛ از هوایی که تنفس میکنیم تا بودجهای که برای توسعه کشور صرف میشود.
