در دوران ساسانی دانش دفاعی ایرانیان از مورفولوژی کوه سخت و سنگ آهک کبیر کوه مقری پدافندی ساخته است. از حوضچههای سنگی تا برجهای دیدبانی از زیباترین و باشکوهترین جاذبههای طبیعی و تاریخی استان ایلام است . تنگه بهرام چوبین یکی از سرداران بزرگ تاریخ ایران، گره خورده است. تنگ بهرام چوبین در ۱۲ کیلومتری درهشهر و در ضلع غربی جاده پلدختر به درهشهر در دل تاقدیس کبیرکوه به عنوان پناهگاهی مستحکم و استراتژیک مورد استفاده قرار میگرفت.
بهرام چوبین، سردار نامدار دوره ساسانی از دوره انوشیروان تا عهد پادشاهی هرمزد ساسانی، سپهبد ارمنستان و آذربایجان بود. او پیشینه خود را به خاندان مهران، یکی از هفت خاندان دوره اشکانیان نسبت میداد. خاندان بهرام چوبین در دوره ساسانی بهعنوان محافظان شخصی شاه و فرماندهان ارتش در خدمت شاهان ساسانی بودند.در یکی از نبردهای خود همراه ارتشیانش به این تنگ پناه برد، دیوارهای بلند و نفوذناپذیر تنگ، با صخرههایی سخت و خشن، مانعی طبیعی در برابر دشمنان بوده و آن را به دژی دستنیافتنی تبدیل کرده بود.
این تنگ که در میان دو صخره مستحکم و نزدیک به هم قرار گرفته، بهعنوان یکی از نفوذناپذیرترین دژهای تاریخ ایران شناخته میشود. ورودی این تنگ، بسیار باریک و در حد یک گذرگاه کوچک طراحی شده که مانند دروازهای طبیعی برای کنترل عبور و مرور عمل میکند. این ساختار منحصربهفرد، به سربازان بهرام چوبین امکان میداد تا کوچکترین حرکتها را زیر نظر داشته باشند، از بالای صخرهها، برجها و سنگرهایی قرار داشته است که همچون چشمهای بیدار قلعه، تمام منطقه را تحت دید سربازان قرار میدادند.
این انتخاب مکان با چنین ویژگیهای طبیعی و امنیتی، گویای هوش نظامی و درایت بهرام چوبین است، او این تنگ را نهتنها بهعنوان یک دژ مستحکم، بلکه بهعنوان مکانی برای مقاومت و حفظ جان سربازانش برگزید.
خسرو انوشیروان ساسانی در دوره ۵۰ ساله حکومت خود (۵۷۹-۵۳۱ میلادی)، کشور را به چهاربخش تقسیم کرد و برای اداره هر بخش یک سپهبد برگزید؛ بهرام چوبین بهعنوان سپهبد شمال ایران انتخاب شد. او نهتنها مقام سپهبدی خود را در دوره جانشین انوشیروان، هرمزد چهارم (۵۹۰-۵۷۹ میلادی)، حفظ کرد؛ بلکه بهعنوان فرمانده سپاهیان ایران در جنگ با ترکان نیز انتخاب شد و در جنگ با خاقان ترک به پیروزی بزرگی دست یافت.
بهرام چوبین بهعلت کاربرد شگردهای نظامی در جنگ با ترکان به یکی از بهترین جنگجویان تاریخ ایران تبدیل شد. او در سال ۵۹۰ میلادی، ارتش ایران را با خود همراه کرد و با اندیشه شایستگی سلطنت بر ایران، دست به شورش علیه هرمزد چهارم زد. شورش بهرام چوبین بهعلت اینکه بیرون از خاندان شاهی ساسانی رخ داد و به پیروزی رسید، در تاریخ ایران از اهمیت ویژهای برخوردار است. جایگاه بهرام چوبین بین ایرانیان به حدی است که در دورههای بعد، سامانیان برای مشروعیتبخشی به حکومت، نسب خود را به وی میرساندند.
بهرام چوبین در دوره خسرو انوشیروان به مقام اسپهبدی شمال ایران دست یافت؛ انوشیروان ساسانی ایران را به چهار قلمروی شمال، جنوب، شرق و غرب تقسیم کرد و هریک از آنها را به یک سپهبد سپرد. بعد از روی کار آمدن هرمز چهارم در سال ۵۹۰ میلادی، بهرام چوبین با حفظ مقام سپهبدی، به فرماندهی کل ارتش برای جنگ با ترکان منصوب شد و راهی نبرد با خاقانات ترک آسیای میانه شد. او علاوه بر فرماندهی ارتش، اختیار خزانهداری، دیوان سپاه و انبارهای نظامی را نیز داشت. بهرام با استفاده از موقعیت خود، همچنین با تدبیری که به کار گرفت بر خاقان ترک و پسر او پیروز شد.
*استاد دانشگاه
۴۷۴۷
