حجتالاسلام والمسلمین اسحاق سعیدی در گفتگو با خبرنگار مهر، با گرامیداشت یکم تیر روز تبلیغ و اطلاعرسانی دینی در پاسخ به پرسشی مبنی بر تفاوتهای اصلی «تبلیغ سنتی» و «تبلیغ تمدنی»، اظهار کرد: تبلیغ سنتی بیشتر معطوف به نقل احکام، مواعظ، مناسک و پاسخ به نیازهای فردی و اخلاقی مردم است. تبلیغ تمدنی اما علاوه بر اینها، به ساختن سبک زندگی، نهاد، فرهنگ عمومی، روابط اجتماعی و جهتدادن به جامعه بهسمت یک منظومه دینی میپردازد.
مدیر حوزههای علمیه استان چهارمحال و بختیاری با ذکر اینکه در تبلیغ سنتی روحانی معمولاً در نقش واعظ، مبلغ احکام، راهنمای اخلاق فردی و پاسخگوی مسائل شرعی ظاهر میشود، ادامه داد: ویژگیهای اصلی این قسم تبلیغ شامل تمرکز بر فرد، تأکید بر ثواب و عقاب، بیان حکم شرعی، دعوت به عبادت، تقوا، ترک گناه، ارتباط غالباً منبرمحور، مسجدی، مناسبتی و خطابهای بودن است.
وی تصریح کرد: افق این تبلیغ سنتی معمولاً این است که فرد مؤمنتر شود، عمل دینیاش درستتر شود و از گناه دور بماند. این نوع تبلیغ بسیار ارزشمند است اما غالباً در سطح هدایت فردی میماند.
تفاوتهای اصلی تبلیغ سنتی و تبلیغ تمدنی
سعیدی در خصوص ماهیت تبلیغ تمدنی، افزود: تبلیغ تمدنی یعنی تبلیغی که فقط به دینداری فرد قانع نیست، بلکه میخواهد از دل ایمان فردی یک حیات جمعی دینی بسازد. تمرکز بر جامعه، توجه به نظام خانواده، اقتصاد، رسانه، سیاست، هنر، آموزش، سبک زندگی، دیدن دین بهعنوان یک منظومه تمدنساز، پیوند دادن معارف دینی با مسائل واقعی زمانه و تربیت مخاطب برای کنش اجتماعی و مسئولیت تاریخی از ویژگیهای آن است. افق این نوع تبلیغ این است که دین فقط در عبادت فردی نماند، بلکه در جامعه، نهادها، رفتار جمعی و آینده تاریخی اثر بگذارد.
این مدرس حوزه علمیه چهارمحال و بختیاری تفاوتهای اصلی تبلیغ سنتی و تبلیغ تمدنی را با ذکر مثالی یادآور شد و اظهار کرد: مثلاً در تبلیغ سنتی روحانی در ماه رمضان درباره نماز، روزه، غیبت، حجاب و توبه سخن میگوید در حالی که در تبلیغ تمدنی همان روحانی علاوه بر اینها میپرسد چرا خانوادهها در حال فروپاشیاند؟ دین چه نسبتی با فضای مجازی دارد؟ چگونه میتوان اقتصاد خانواده را با اخلاق دینی پیوند زد یا مسجد چگونه میتواند مرکز حل مسائل محله شود و چگونه ایمان به مسئولیت اجتماعی تبدیل میشود یعنی تبلیغ از بیان حکم فراتر میرود و به تولید زیست دینی میرسد.
سعیدی در پاسخ به این پرسش که آیا تبلیغ تمدنی جایگزین تبلیغ سنتی است با تصریح اینکه جایگزین کامل نیست بلکه تکاملیافته آن است، توضیح داد: تبلیغ تمدنی بدون تبلیغ سنتی ریشه ندارد زیرا احکام و اخلاق فردی پایهاند، عبادت و تقوا ستوناند و منبر و مسجد هنوز کارکرد دارند. اگر تبلیغ فقط سنتی بماند به مسائل جدید پاسخ نمیدهد، جامعه را بهصورت نظاممند هدایت نمیکند و دین را از عرصههای کلان زندگی جدا میکند پس بهتر است بگوییم که تبلیغ تمدنی، افقِ گستردهتر تبلیغ سنتی بوده و آن را نفی نمیکند.
راهبردهای ارتباط غیرمستقیم و ورود به لایههای خاکستری
وی با تأکید بر اینکه مبلغ دین باید بتواند میدان تبلیغ را از قشر مذهبی و دینی به لایههای خاکستری و حتی مخالفان فکری جامعه گسترش دهد به راهبرد ارتباط مبلغ با لایههای خاکستری و مخالفان اشاره و بیان کرد: برای عبور از دیوارهای مساجد و رسیدن به لایههای خاکستری، روحانیت باید از مدل «موعظهگر بالای منبر» به مدل «مشارکتکننده در زیست اجتماعی» تغییر جهت دهد همچنان که روحانیت از دیرباز از مردم، در مردم و با مردم بوده و باید باشد.
سعیدی برخی راهبردهای ارتباط را ذکر کرد و گفت: اولین راهبرد شامل تبلیغ از طریق نمادها و الگوها است و در این نوع ارتباط مبلغ به جای اینکه مستقیم بگوید این کار درست است باید زیستِ انسانی، اخلاق کسبوکار، و استانداردهای هنری را بر پایه ارزشهای دینی بازسازی کند تا مخاطب بدون آنکه حس کند در حال آموزش است، با آن الگو مواجه شود.
وی راهبرد دوم ارتباط مبلغ با مخاطب امروز را تغییر بستر از مکان به موضوع دانست و افزود: لایههای خاکستری در مسجد نیستند بلکه در فضای مجازی، باشگاههای ورزشی یا در گروههای هنری آمد و شد دارند و در چنین فضایی مبلغ باید بتواند مفاهیم و موضوعاتِ جذاب همچون سلامت روان، اخلاق هوش مصنوعی، عدالت اقتصادی و نظیر اینها را به عنوان پیشدرآمد، به این فضاها وارد کند.
مدیر حوزههای علمیه چهارمحال و بختیاری استفاده از زبانِ مشترک برای گفتگو با مخاطب مخالف یا خاکستری را نیز مورد تأکید قرار داد و بیان کرد: گاه نباید با اصطلاحات تخصصی فقهی همچون واجب، مستحب یا مکروه شروع کرد بلکه مبلغ باید با مفاهیم ارزشمحور مانند کرامت انسانی، آزادی مسئولانه یا آرامش درونی با مخاطب خود گفتگو کند و سپس پلهای ارتباطی را به سمت آموزههای دینی بنا نهد.
سعیدی ادامه داد: مأموریت جدید روحانیت این است که باید از نقش صرف نگهبانِ مرزهای عقیدتی به سمت نقش معمارِ روایتها حرکت کند.
راهکارهای قرآنی برای جذب مخاطب قشر خاکستری
وی در این راستا آموزههای قرآنی و روایی را نیز مورد تأکید قرار داد و گفت: مبانی قرآن و اهل بیت (ع) روشهای بسیار هوشمندانهای را برای جذب مخالف و مخاطبِ دور در اختیار ما قرار داده که در اینجا باید به راهبرد قرآنی «مجادله به احسن» یا گفتگوی عالمانه اشاره کنم که در فراز «وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ…» از آیه ۱۲۵ سوره نحل آمده است.
سعیدی افزود: این آیه دستور میدهد که در برخورد با مخالف یا لایههای خاکستری، نباید با شعار یا حکم مستقیم وارد شویم و بهترین شیوه این است که زبان آنها را درک و با منطق مشترک گفتگو کنیم که این، همان هسته اصلی ارتباط غیرمستقیم است.
این مدرس حوزه علمیه با اشاره به حدیثی از امام صادق (ع) که فرمودند «خالطوا الناس مخالطةً إن متم یحزنون علیکم، وإن عشتم یحبون بقاءکم»، اظهار کرد: به نظرم این حدیث نورانی یک دستورالعمل طلایی برای خروج از مسجد و ورود به لایههای خاکستری است با این توضیح که روحانیت نباید جزیرهای باشد بلکه باید چنان با مردم حتی مخالفان همنشین و درگیر مسائل روزِ آنها بشود که حضور او برای جامعه به یک ضرورت تبدیل گردد. این همان معنی تبلیغ از طریق خدمت و همزیستی یا ارتباط غیرمستقیم به جای موعظه مستقیم است.
