به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، در دو دهه گذشته، استان گلستان بیش از 160 سیلاب کوچک و بزرگ را تجربه کرده است؛ رخدادهایی که دامنه آثار آنها از آبگرفتگی معابر و انسداد راه‌های ارتباطی تا تخریب زیرساخت‌ها، از بین رفتن اراضی کشاورزی، خسارت به واحدهای مسکونی و وارد آمدن آسیب‌های جانی و مالی گسترده امتداد داشته است. این آمار نشان می‌دهد سیلاب در گلستان پدیده‌ای مقطعی و استثنایی نیست، بلکه به یکی از مهم‌ترین مخاطرات طبیعی و چالش‌های پایدار محیطی، اجتماعی و اقتصادی استان تبدیل شده است.
در میان سیلاب‌های ثبت‌شده، رخدادهای اوایل دهه 1380 جایگاهی ویژه و تلخ دارند؛ سیلاب‌هایی که از آنها به‌عنوان یکی از مهیب‌ترین حوادث طبیعی تاریخ معاصر ایران یاد می‌شود و در میان سیلاب‌های کشور، بیشترین شمار جان‌باختگان را بر جای گذاشت. ابعاد این فاجعه، تنها به حجم روان‌آب و شدت بارش محدود نبود؛ بلکه مجموعه‌ای از عوامل طبیعی و انسانی، از ویژگی‌های توپوگرافی و شیب ارتفاعات گرفته تا کاهش پوشش گیاهی، فرسایش خاک، تجاوز به حریم رودخانه‌ها، انسداد آبراهه‌ها، ضعف زیرساخت‌های کنترل سیلاب و توسعه سکونتگاه‌ها و تأسیسات در پهنه‌های پرخطر، در تشدید خسارت‌ها نقش داشتند.
گلستان به دلیل قرار گرفتن میان ارتفاعات البرز شرقی، دشت‌های کم‌ارتفاع و دریای خزر، از ساختار جغرافیایی ویژه‌ای برخوردار است. رودخانه‌های متعددی از ارتفاعات جنوبی و شرقی سرچشمه می‌گیرند و پس از عبور از مناطق جنگلی، روستاها، اراضی کشاورزی و شهرها، به سمت دشت و دریا جریان می‌یابند. در چنین شرایطی، بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت در بالادست می‌تواند در مدت‌زمانی محدود، حجم زیادی از روان‌آب، رسوب، تنه درختان و سرشاخه‌های جنگلی را به پایین‌دست منتقل کند؛ پدیده‌ای که ظرفیت محدود پل‌ها، آبراهه‌ها و شبکه زهکشی را تحت فشار قرار داده و احتمال طغیان رودخانه‌ها و آبگرفتگی مناطق مسکونی را افزایش می‌دهد.
از ابتدای سال جاری نیز تغییر در الگوی زمانی و مکانی بارش‌ها، بار دیگر آسیب‌پذیری استان را آشکار کرده است. در چند نوبت، سیلاب در مناطق مختلف گلستان، از غرب تا شرق استان، رخ داده و هر یک از این رخدادها خسارت‌هایی را به راه‌های ارتباطی، پل‌ها، مزارع، شالیزارها، تأسیسات زیربنایی و سکونتگاه‌های انسانی وارد کرده‌اند. آخرین نمونه، سیلاب شرق استان در روزهای گذشته بود که بار دیگر ضرورت تقویت نظام پایش و هشدار سریع، اجرای اقدامات آبخیزداری در بالادست، لایروبی و بازگشایی رودخانه‌ها، حفظ حریم آبراهه‌ها و اصلاح زیرساخت‌های آسیب‌پذیر را به موضوعی فوری تبدیل کرد.
تکرار این رخدادها نشان می‌دهد مدیریت سیلاب در گلستان نمی‌تواند صرفاً به واکنش پس از وقوع حادثه یا جبران خسارت محدود شود. کاهش خطر، نیازمند برنامه‌ای یکپارچه است که در آن، حفاظت از پوشش گیاهی و جنگل‌ها، کنترل فرسایش و رسوب، سامان‌دهی ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها، توسعه سازه‌های آبخیزداری، افزایش ظرفیت پل‌ها و آبگذرها، تقویت پایش هواشناسی و مشارکت جوامع محلی به‌صورت هم‌زمان دنبال شود. در غیر این صورت، هر بارش شدید می‌تواند زنجیره‌ای تازه از خسارت‌های انسانی، اقتصادی و زیست‌محیطی را به استان تحمیل کند.
یکی از موضوعاتی که سبب تشدید خسارت‌های سیلاب در گلستان می‌شود انسداد پل‌های جاده‌ای بر اثر ورود سرشاخه‌ها، تنه درختان و رسوبات سیلابی است که از بالادست حوضه‌های آبخیز به پایین دست حرکت داده می‌شود. این واقعیت نشان می‌دهد اجرای اقدامات آبخیزداری در بالادست، لایروبی مسیر رودخانه‌ها و رعایت حریم قانونی آنها امری ضروری است.
عادل مصدقی، مدیرکل راهداری و حمل و نقل جاده‌ای گلستان با اشاره به سیلاب‌های اخیر در استان و با تشریح وضعیت پل‌ها و مسیرهای ارتباطی غرب استان در جریان سیلاب مردادماه اظهار کرد: در مسیر بزرگراه بندرگز ـ کردکوی، به‌ویژه در محدوده جاده ساحلی و مسیر رودخانه‌های کارکنده، سرمله و سرداب، پل‌هایی با دهانه‌های چهار، پنج و 6 متری احداث شده است.
وی افزود: در جریان بارش‌های شدید و سیلاب، روان‌آب از دهانه این پل‌ها عبور می‌کند؛ اما تجربه‌های گذشته نشان داده است که ورود حجم زیادی از شاخه، برگ و تنه درختان از بالادست می‌تواند موجب انسداد دهانه پل‌ها و بروز خسارت در مسیرهای ارتباطی شود.
مدیرکل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای گلستان ادامه داد: در سیلاب مردادماه، در مسیر بزرگراهی بندرگز و همچنین جاده قدیم نوکنده ـ کردکوی مشکل خاصی ایجاد نشد، اما در محور بندرگز ـ بندرترکمن، در محدوده روستای محمدآباد به سمت بندرگز، پل‌هایی با دهانه‌های پنج متری و در چند نقطه دیگر پل‌هایی با دهانه حدود 4.6 متر وجود دارد که در برابر حجم بالای جریان سیلاب و مواد همراه آن آسیب‌پذیر هستند.
مصدقی با اشاره به وجود خطوط قدیم و جدید راه‌آهن در بالادست این محدوده گفت: در جریان سیلاب اخیر، حجم زیادی از تنه درختان و سرشاخه‌ها از بالادست وارد منطقه شد و علاوه بر جاری شدن آب در زمین‌های کشاورزی و شالیزارها، موجب انسداد دهانه‌های راه‌آهن شد.
وی بیان کرد: این موضوع در بازدیدهای میدانی مسئولان استانی، فرماندار بندرگز و نماینده مردم منطقه مورد بررسی قرار گرفت و ضرورت اجرای اقدامات پیشگیرانه آبخیزداری در بالادست، به‌عنوان یکی از مسائل جدی منطقه مطرح شد.
مدیرکل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای گلستان با تأکید بر ضرورت همکاری دستگاه‌های متولی افزود: اجرای سازه‌های آبخیزداری در بالادست می‌تواند از انتقال تنه درختان، سرشاخه‌ها و رسوبات به سمت جاده، راه‌آهن و مناطق مسکونی جلوگیری کند و نقش مهمی در کاهش خطر انسداد پل‌ها داشته باشد.
جمع‌آوری خط قدیمی راه‌آهن ضروری است
مصدقی جمع‌آوری خط قدیمی راه‌آهن را یکی دیگر از اقدامات مؤثر برای بهبود روند عبور سیلاب دانست و گفت: براساس برنامه اعلام‌شده، مقرر است خط قدیمی راه‌آهن طی چهار ماه آینده جمع‌آوری شود که اجرای این طرح می‌تواند در مسیر جریان سیلاب و جلوگیری از انسدادهای بعدی اثرگذار باشد.
وی تصریح کرد: وجود سازه‌های قدیمی و موانع متعدد در مسیر سیلاب، به‌ویژه در محدوده راه‌آهن، می‌تواند موجب کاهش ظرفیت عبور آب و برگشت جریان به سمت جاده‌ها و مناطق پیرامونی شود؛ بنابراین رفع این موانع باید با جدیت دنبال شود.
مدیرکل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای گلستان درباره ظرفیت پل‌های موجود در مسیر جاده ساحلی گفت: در محدوده پل برادران، پیش‌تر یک پل چهارمتری وجود داشت که برای افزایش ظرفیت عبور آب، یک پل 6 متری دیگر در کنار آن احداث شد.
مصدقی افزود: اکنون دو پل در کنار یکدیگر و با ارتفاع مناسب در این محدوده وجود دارد و از نظر فنی و اقتصادی، تبدیل کامل مسیر جاده به پل ضرورتی ندارد؛ زیرا راهکار اصلی باید بر مدیریت صحیح مسیر رودخانه، رفع موانع و جلوگیری از انباشت رسوبات متمرکز باشد.
وی ادامه داد: در بخش‌هایی از مسیر منتهی به دریا، نیزارها و رسوبات انباشته شده‌اند و ظرفیت طبیعی آبراهه کاهش یافته است. در چنین شرایطی، حتی با وجود افزایش دهانه پل‌ها، اگر مسیر رودخانه بازگشایی نشود، جریان سیلاب با کاهش سرعت مواجه شده و احتمال برگشت آب به سمت جاده و مناطق مسکونی افزایش می‌یابد.
لایروبی رودخانه‌ها برای تخلیه سریع‌تر سیلاب
مصدقی با تأکید بر ضرورت لایروبی مسیر رودخانه‌ها اظهار کرد: در بالادست و پایین‌دست منطقه، به‌ویژه در محدوده‌هایی که رسوبات انباشته شده‌اند، لایروبی باید با همکاری دستگاه‌های مرتبط انجام شود تا ظرفیت انتقال آب به سمت دریا افزایش یابد.
وی گفت: در صورت انباشت رسوبات، سرعت حرکت سیلاب به سمت دریا کاهش پیدا می‌کند و آب نمی‌تواند با ظرفیت لازم تخلیه شود؛ در نتیجه، جریان آب برگشت کرده و خطر تهدید شهرها، روستاها، جاده‌ها و اراضی کشاورزی افزایش می‌یابد.
مدیرکل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای گلستان افزود: بخشی از این موضوع به حریم اراضی کشاورزی و عملکرد دستگاه‌های متولی بازمی‌گردد و لازم است مسیر رودخانه‌ها و آبراهه‌ها در محدوده اراضی کشاورزی نیز بازگشایی و پاک‌سازی شود.
تأکید بر رعایت حریم رودخانه‌ها
مصدقی با اشاره به ورود برخی اراضی کشاورزی به حریم رودخانه‌ها گفت: در سال‌های گذشته در بخش‌هایی از مسیر، تجاوز به حریم رودخانه‌ها اتفاق افتاده و این مسئله ظرفیت طبیعی آبراهه را کاهش داده است.
وی اضافه کرد: کشاورزان باید حریم رودخانه‌ها را رعایت کنند و از کشت محصول یا کاشت درخت در محدوده بستر و حریم قانونی رودخانه‌ها خودداری کنند؛ زیرا این اقدامات در زمان وقوع سیلاب می‌تواند به ایجاد مانع در مسیر جریان آب و افزایش خسارت به اراضی، روستاها و تأسیسات زیربنایی منجر شود.
مدیرکل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای گلستان خاطرنشان کرد: مدیریت خطر سیلاب تنها با افزایش تعداد یا دهانه پل‌ها امکان‌پذیر نیست، بلکه باید مجموعه‌ای از اقدامات شامل اجرای سازه‌های آبخیزداری در بالادست، جمع‌آوری موانع، لایروبی رودخانه‌ها، اصلاح نقاط آسیب‌پذیر و رعایت حریم آبراهه‌ها به‌صورت هم‌زمان انجام شود.
وی تأکید کرد: پیشگیری از انسداد مسیرهای ارتباطی و جلوگیری از برگشت سیلاب به سمت شهرها و روستاها نیازمند همکاری مستمر دستگاه‌های اجرایی و رعایت ضوابط از سوی بهره‌برداران اراضی است.
انتهای پیام/
