یادداشت مهمان_حجت الاسلام عیسی عیسی زاده، استاد یار پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی:امروز که در آستانه وداع با پیکر مطهر رهبر شهید هستیم، فرصتی مغتنم برای بازخوانی و تعمق در میراث فکری ایشان، بهویژه در حوزه قرآن، فراهم آمده است. شماره اول این یادداشت، به مقدمهای بر اهمیت قرآن و دوازده کارکرد حیاتی آن میپردازد و سپس راهکار بنیادین «تغییر و اصلاح باورها درباره کارکردهای قرآن» و بخش ابتدایی «پذیرش قلبی معارف قرآن» را با تأکید بر دیدگاههای ایشان تبیین میکند. با ما همراه باشید تا در این مسیر نورانی، گامی محکم برداریم.
دستیابی به جامعهای قرآنی، هدف والایی است که برای تحقق آن، نهادینهسازی فرهنگ قرآن در زندگی مردم امری ضروری است. این مهم، نیازمند انجام عملیاتی همهجانبه و مستمر است که توسط اندیشمندان و علمای قرآنی، نظیر رهبر شهید و فرزانه انقلاب(ره)، ارائه شده است. امام شهید، مقام معظم رهبری، بارها بر اهمیت این موضوع تأکید کردهاند.
برای دستیابی به این هدف، ابتدا باید با فواید و کارکردهای قرآن در زندگی فردی و اجتماعی آشنا شویم. قرآن کریم، تنها یک کتاب آسمانی نیست؛ بلکه دارای فواید بیشماری است که زندگی ما را تحت تأثیر قرار میدهد. این فواید، که در اندیشههای رهبر شهید نیز مورد تأکید قرار گرفتهاند، در ادامه مورد بررسی قرار میگیرند.
فواید و کارکردهای قرآن در زندگی
قرآن کریم، گنجینهای از هدایت و رحمت است که فواید بسیاری برای بشریت دارد. این کتاب الهی، دارای کارکردهای حیاتی در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی است که برخی از مهمترین آنها عبارتند از:
1. هدایت انسانها و تقواپیشگان:
«شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِیَ أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًی لِّلنَّاسِ» (بقره، ۱۸۵)
«ذَلِکَ الْکِتَابُ لاَ رَیْبَ فِیهِ هُدًی لِّلْمُتَّقِینَ» (بقره، ۲)
2. تقویت ایمان:
«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذَا ذُکِرَ اللّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِیمَانًا» (انفال، ۲)
3. دستیابی به مقام رستگاری:
«فَالَّذِینَ آمَنُواْ بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُواْ النُّورَ الَّذِیَ أُنزِلَ مَعَهُ أُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» (اعراف، ۱۵۷)
4. شفا و رحمت:
«وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِینَ» (اسراء، ۸۲)
5. بهرهمندی از حمایت الهی:
«وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُواْ لَهُ وَأَنصِتُواْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ» (اعراف، ۱۵۵)
6. عبرتآموز برای خردمندان:
«لَقَدْ کَانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِّأُوْلِی الأَلْبَابِ» (یوسف، ۱۱۱)
7. برطرفکننده اختلافات:
«وَمَا أَنزَلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ إِلاَّ لِتُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی اخْتَلَفُواْ فِیهِ» (نحل، ۶۴)
8. بهرهمندی از مغفرت و پاداش بزرگ:
«إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکْرَ وَخَشِیَ الرَّحْمَن بِالْغَیْبِ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَأَجْرٍ کَرِیمٍ» (یس، ۱۱)
9. هدایت به راه مستقیم:
«فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُواْ بِاللّهِ وَاعْتَصَمُواْ بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِّنْهُ وَفَضْلٍ وَیَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرَاطًا مُّسْتَقِیمًا» (نساء، ۱۷۵)
10. خارج کردن انسانها از تاریکیها به سوی نور:
«کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَی صِرَاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ» (ابراهیم، ۱)
«وَسُئِلَ عَنِ الْقُرْآنِ فَقَالَ: سِیلَةٌ یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیَاتِ اللَّهِ مُبَیِّنَاتٍ لِّیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ» (طلاق، ۱۱)
11. تبیینکننده تمام نیازها:
«وَنَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ تِبْیَانًا لِّکُلِّ شَیْءٍ» (نحل، ۸۹)
12. همنشین راستین و مصلح:
«وَالَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتَابِ وَأَقَامُواْ الصَّلاَةَ إِنَّا لاَ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ» (اعراف، ۱۷۰)
«مِّنْ أَهْلِ الْکِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ یَتْلُونَ آیَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّیْلِ وَهُمْ یَسْجُدُونَ أُوْلَئِکَ مِنَ الصَّالِحِینَ» (آلعمران، ۱۱۳-۱۱۴)
راهکارهای نهادینه کردن فرهنگ قرآن در زندگی
دستیابی به بهرهمندی از فواید و کارکردهای قرآن، مستلزم شناخت صحیح و اجرای بهترین اقدامات است. در این راستا، رهبر شهید دیدگاههای مهمی را ارائه کردهاند که در ادامه به بررسی آنها میپردازیم.
۱. تغییر و اصلاح باورها در باره کارکردهای قرآن
باورها در زندگی مردم به شکل عملی تعیینکنندهاند؛ زیرا افراد بر اساس باورهای خود (چه درست و چه نادرست) تصمیم میگیرند و رفتار میکنند. بنابراین، تغییر باورها میتواند مسیر زندگی افراد را دگرگون کند. به همین دلیل، یکی از اساسیترین و بنیادیترین مباحث مربوط به قرآن، باورها هستند. باورها، مجموعهای از عقاید افراد درباره موضوعی خاص هستند که فکر میکنند اهداف و ارزشهایی را در بر دارد (شفیعی، ۱۳۷۱، صص ۱۲۳-۱۲۴).
بنابراین، باورهای دینی به ویژه در عمق و عرصه اندیشه، تعیینکنندهترین و ژرفترین لایههای حیات فرهنگی و اجتماعی را در بر میگیرند. تأثیر عمیق باورهای دینی بر حیات اجتماعی مردم، به قدری است که اصلاح و تغییر باورها به ویژه آنهایی که با دین در ارتباط هستند، وابسته به آن است. از این رو، ایجاد تغییر در باورهای غلط یا تقویت باورهای درست دینی، بسیار مؤثر واقع میشود (اردبیلی، ۱۳۷۹، ص ۶۱).
البته تحقق دستیابی به کارکردهای قرآن، در نتیجه شکلگیری ثمرات این باورهای صحیح در زندگی افراد است. باور مردم درباره قرآن، نه تنها یک باور مهم در حوزه اثرپذیری از این منبع مهم معرفتی و فرهنگی است؛ بلکه در انجام سایر باورهای دینی نیز اثرگذار است. داشتن باور درست و صحیح نسبت به قرآن، اساس عمل به باورهاست. بهرهمندی از این چراغ هدایت، قبل از هر چیز نیازمند داشتن باورهای درست به وجود قرآن است. شکلگیری و اصلاح باورهای نادرست نسبت به قرآن، ریشه در سابقهای طولانی دارد که افراد از باورهای قرآنی محروم ماندهاند و از نور هدایت قرآن بیبهره بودهاند (عابد، ۱۴۰۱، ص ۱۹).
در طول تاریخ، اگرچه مطالعات چندانی در تبیین باورهای مردم نسبت به قرآن انجام نشده است؛ اما شواهد حاکی از آن است که در این زمینه نیز مانند سایر امور اساسی، باورهای نادرست نسبت به قرآن، جایگزین شده است. برخی از محققین معتقدند که قرآن در زندگی مسلمانان عموماً از جایگاه ویژهای برخوردار نیست؛ زیرا در زندگی مسلمانان، اعم از حوزه بینش، گرایش و یا کنش، با قرآن آنگونه که باید، رفتار نمیشود.
بهرهمندی مسلمانان از قرآن، اغلب منحصر است به زینت سفره عقد، هدیه به مسافر، تلاوت بر سر مزار، سر ثواب برای درگذشتگان و… در این میان، تنها عده قلیلی از مردم باور صحیح نسبت به قرآن دارند و آن را عامل تحقق سعادت دنیوی و اخروی میدانند (رفیعیزاده و شفیعی امین، ۱۳۹۰، ص ۱۵۲). با توجه به این باورهای نادرست، مقام معظم رهبری در بیانات خود، این باورها را ریشهیابی کرده و فرمودند: «ما از قرآن دوریم؛ ما از قرآن بیگانهایم؛ ما با مفاهیم قرآن ناآشناییم» (بیانات، ۱۳۹۶/۲/۷).
با توجه به شیوع این باورهای نادرست نسبت به قرآن در جامعه، مقام معظم رهبری در راستای اصلاح و تغییر باورهای مردم درباره کارکردهای قرآن، یک راهکار اندیشمندانه را مطرح کردند و از جمله فرمودند: «برخورد با قرآن برخورد با عقیده است. در قرآن علم نیست، هندسه نیست، فیزیک نیست، شیمی نیست، تاریخ نیست، فلسفه و عقیده نیست، شعر و حکایت نیست؛ … قرآن این است: یک هدایت مطلق، یک هدایت بیمدعا، تدبیر مدبرانه، مسیر سکینه و آرامش در قالب عقیده و عمل. ما به هدایت احتیاج داریم و باید انشاءالله از آن استفاده کنیم» (بیانات، ۱۳۹۵/۳/۱۸). اینگونه بیانات ایشان در تبیین کارکردهای قرآن، به کرات و با این هدف بوده است که دیگر باورهای مخاطبان نسبت به قرآن اصلاح شود و شائبه اینکه قرآن فقط برای سر ثواب و قرائت و تبرک جستن یا فقط یک کتاب عرفانی یا تاریخی است، از بین برود؛ بلکه دارای نقشی مهم در چگونگی زیست انسان در همین دنیا دارد.
بنابراین، یکی از راهکارهای مهم و اساسی در دستیابی به تحقق کارکردهای قرآن در زندگی، تغییر و اصلاح باورهای افراد جامعه نسبت به قرآن است.
۲. پذیرش قلبی معارف قرآن
آمادگی قلبی در انسان، نقش تعیینکنندهای در تحقق مهمترین کارکردهای قرآن (یعنی هدایتگری) دارد؛ زیرا بدون این آمادگی، قلب انسان هرگز هدایت را دریافت نمیکند. چرا که هدایت الهی، بدون دستیابی به این آمادگی قلبی، به دست نمیآید. این آمادگی قلبی نیز باید از سوی خدا توفیق یابد. از همین رو، در دعای کمیل آمده است:
> «إِلَهِی وَ رَبِّی وَ سَیِّدِی إِلَیْکَ أَمْرِی أَتَبَهَّلُ بِضِیَاءِ وَجْهِکَ إِلَیْکَ، حَتَّی یَتَرَقَّبَ قَوْلِی بِحجْرَةِ النُّورِ إِلَی مَدَدِ الدَّهْمِ، تَرَقَّبَ أَرْوَاحُنَا مُدَلَّقَةٌ بِدُلِّ قُدْسِکَ» (مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۱، ص ۹۹).
یعنی: «خدایا، پروردگارا و سرورم! به سوی تو امر خود را میآورم و به نور وجودت متوسل میشوم، تا سخنم به حجره نور برسد و جانهای ما به قدس تو آویخته شود.»
مقام معظم رهبری در ارائه راهکارها برای بهرهمندی از این کارکرد اساسی قرآن (هدایتگری)، فرمودند: «اگر دیدید دلها به قرآن نزدیک است، خدا را شکر کنید؛ اگر دیدید مخاطب قرآنی را به سختی یا با اکراه میپذیرید و تحمل میکنید، بدانید که خدای متعال اراده کرده شما را هدایت نکند؛ «فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقًا حَرَجًا کَأَنَّمَا یَصَّعَّدُ فِی السَّمَاءِ» (انعام، ۱۲۵)؛ یعنی: هر کس را خدا بخواهد هدایت کند، سینهاش را برای پذیرش اسلام گشاده میکند و هر کس را بخواهد گمراه کند، سینهاش را چنان تنگ و فشرده میکند که گویا به آسمان بالا میرود» (بیانات، ۱۳۹۳/۳/۱۳). ایشان در سخنی دیگر در این باره فرمودند: «فردی که میخواهد در طریق تلاوت قرآن حرکت کند، در واقع برای مواجهه با حقایق و آیات قرآنی آماده نیست» (بیانات، ۱۳۸۸/۸/۲۷). در بیانی دیگر فرمودند: «باید از خدا بخواهیم تا بین ما و تلقّی هدایتهای قرآنی، قرآن، در سینه بگردد و تأثیر انگاشته شده بپذیرد» (بیانات، ۱۳۸۸/۵/۳۱).
