به گزارش خبرگزاری مهر، روزنامه آگاه نوشت: گردشگری در نگاه رایج، همواره با آسودگی، تماشای مناظر بکر و گریز از هیاهوی جهان شناخته شده است؛ اما روز جهانی جهانگردی مجالی مناسب برای بازتعریف رسالت سفر و پیوند آن با حافظه جمعی ملتهاست. سالهاست اردوهای راهیان نور در قامت یک الگوی بومی، پیونددهنده انسان امروز با فرهنگ مقاومت و پایداری در افق دفاع مقدس بودهاند؛ امری که نشان داد سفر میتواند به بستری برای درک حماسه و بازیابی هویت بدل شود.
با این حال، تحول در الگوهای تجاوز و وقوع نبردهای شهری ۱۲ و ۴۰ روزه، کانون پایداری را از سنگرهای بیابانی به قلب کوچهها، کلاسهای درس و بیمارستانها کشانده است. در این نبردها، فرهنگ پایداری در تاروپود حیات روزمره مردم جاری شده و آوارها دیگر نه صرفاً پسماند ویرانی، بلکه اسناد عینی پایمردیاند؛ شواهدی تاریخی که با صدای رسا و کرامت بازماندگان، ظرفیتی بیبدیل برای خلق گردشگری یادمان و انتقال میراث پایداری فراهم میآورند.
جهان امروز بیش از هر زمان دیگری از معنای سطحی فراغت عبور کرده و سفر را بستری برای تامل در سرنوشت بشری، کشف حقیقت و ادای احترام به پایداری انسانها میداند. مسافران هوشمند و حقیقتجو در سراسر گیتی، رنج پیمودن راههای دور را بر خود هموار میکنند تا در نقاطی حاضر شوند که بشر در آنها با سنگینترین بوتههای آزمایش مواجه شده است. از یادمانهای مبارزه با آپارتاید در آفریقا تا ویرانههای شهرهای بازمانده از بمبارانهای سهمگین در گوشهوکنار جهان، همه نشان میدهند که حافظه تاریخی ملتها، سرمایهای فرهنگی و الهامبخش برای تقویت اراده انسان در برابر ظلم و تباهی است.
در کشور ما، تجربه «راهیان نور» پرچمدار این گونه از سفر بوده است. این حرکت مردمی توانست با شکستن قالبهای روزمره، مفهوم زیارت و سیاحت را با بازخوانی فرهنگ مقاومت و پایداری پیوند بزند. زائران مناطق عملیاتی جنوب و غرب، تنها ناظران خاموش پهنههای خاکی نیستند؛ آنان در حقیقت برای بازخوانی درس ایثار، بازیافتن تعهد اخلاقی و استشمام عطر پایمردی نسلی به این جغرافیا قدم میگذارند که همه دارایی خویش را برای حفظ کرامت و تمامیت سرزمین فدا کردند.
این سرمایه عظیم فرهنگی نشان داده است که سفر به جغرافیای ایستادگی، نقشی بنیادین در جامعهپذیری نسلهای تازه و پایدارسازی ارزشهای والای یک ملت ایفا میکند.با این وجود، انحصار این نگرش به خاکریزهای دهههای گذشته، میتواند افق گردشگری مقاومت را از درک تحولات شتابان زمانه محروم سازد. مقاومت جریانی زنده، پویا و مستمر است؛ رودی که در بستر دههها و سالها هرگز از جوشش نایستاده و اکنون در معرکههای تازه تاریخی، جلوههایی بدیع و تکاندهنده از ایستادگی شهری را به نمایش گذاشته است.
امتداد پایداری از سنگر به خانه
در جنگهای سنتی، مرزبندی جغرافیایی میان پشت جبهه و خط مقدم آشکار بود. رزمندگان در مناطقی دور از بافتهای مسکونی صفآرایی میکردند و شهرها اگرچه هدف موشکباران قرار میگرفتند، اما میدان اصلی نبرد در مرزها جریان داشت. در نبردهای سنگین و نامتقارن معاصر، بهویژه در تقابلهای شهری فشرده نظیر نبردهای ۱۲ و ۴۰ روزه، این مرز به کلی درنوردیده شده است. مهاجمان با تخریب تعمدی شریانهای زیستی، خانههای مسکونی، مدارس، زیر ساختها، مراکز درمانی و… تلاش کردهاند تا اراده ساکنان را از طریق فشار مستقیم بر زندگی روزمره در هم بشکنند.
در برابر چنین تهاجمی، کانون مقاومت از سنگرهای بتنی و خاکریزهای دوردست، مستقیماً به آشپزخانهها، بالکنها، زیرزمینها و کلاسهای درس منتقل شد. در این نبردها، پایداری دیگر صرفا یک کنش نظامی تعریفشده نیست، بلکه خود ماندن در شهر و حفظ نبض حیات، یکی از مصادیق مقاومت تلقی میشود. خانوادهای که زیر باران موشک، از تخلیه خانه پدری سر باز میزند و در منزل خود، یزر صدای پدافندها و انفجارها به زیست خودادامه میدهد، در حقیقت همان سنگربان دیروز است که این بار در لباسی غیرنظامی از کیان هویت و بقای جامعهاش دفاع میکند.
به این ترتیب، هر گوشه از بافت شهری آسیبدیده، به قطعهای از یک سنگر بزرگ ملی بدل میشود. تکتک دیوارهای مورد اصابت قرار گرفته، سقفهای فروریخته و حتی کتابهای بازمانده روی میزهای شکسته یک مدرسه، بازتابدهنده مرحلهای از حماسه ایستادگی هستند. این آوارها حاصل بیارادگی یا انفعال نیستند؛ آنها کالبد مجروح مقاومتی سترگاند که بار سنگین نبردی نابرابر را بر دوش کشیده است.
وقتی زندگی روزمره، سنگر نبرد میشود
آنچه به آوارهای یک جنگ شهری تقدس و ارزش تاریخی میبخشد، صرف جنس سنگ و سیمان خردشده نیست، بلکه فرهنگ مقاومت و پایداری است که در عمق این ویرانهها جریان دارد. فرهنگ پایداری یعنی نظام فکری، باورها و آداب زیستی جمعی که به یک ملت توانایی میدهد تا در برابر خشنترین تهاجمات، هویت، ایمان، همبستگی و امید خود را حفظ کند. این فرهنگ در بطن نبردهای شهری، ترجمانی کاملا ملموس و انسانی پیدا میکند.
در طول نبردهای ۱۲ و ۴۰ روزه، ما شاهد شکلگیری جلوههایی درخشان از این فرهنگ بودهایم. پایداری در این میدانها یعنی پزشک جراحی که در هر شرایطی شیفت بیمارستان را ترک نمیکند، یعنی نانوایی که در اوج حملات هوایی، تنور خود را روشن نگه میدارد تا محله گرسنه نماند؛ یعنی نیروهای آتشنشانی و هلال احمر که با وجود صدای جنگندهها و احتمال اصابت مجدد به محل حادثه، در دل میدان بودند یا داوطلبانی که در میان ریزش دیوارهها، برای نجات جان سالمندان و کودکان، دستهای خود را به ابزار نجات بدل میکنند.
این کنشهای زیسته، شالوده اصلی فرهنگ مقاومت را تشکیل میدهند. گردشگری یادمان اگر بخواهد رسالتی فرهنگی بر دوش کشد، موظف است این لایههای عمیق معرفتی را از دل آوارها بیرون بکشد و به چشم و دل مسافران بنشاند. هدف سفر به چنین مناطقی، تنها ثبت تصاویر ویرانی نیست؛ درک چگونگی رویش اراده و معنویت از دل سختترین رنجهاست. فهم اینکه چگونه یک انسان میتواند در اوج ناامنی فیزیکی، روحی تسخیرناپذیر از خود به نمایش بگذارد.
شأن انسانی شاهدان و انتقال حماسه
در تجربه راهیان نور، تاثیرگذارترین عنصر، همواره کلام گرم راویانی بوده است که خود خاکریزها را لمس کرده بودند. اکنون در جغرافیای پایداری شهری، نسلی تازه از راویان ظهور کردهاند؛ شاهدان عینی که به جای پوشیدن لباس رزم، رنج مقاومت را با لباس خانگی و روزمره بر تن کردهاند. این راویان، همان بازماندگانی هستند که در پای خرابههای خانه خود ایستادهاند و هر خشت فروریخته برای آنان حامل خاطرهای از عزت، فداکاری و پایداری است. راوی شهری، مادری است که شرح میدهد چگونه در طول شبهای ممتد محاصره، برای فرزندانش از روشنایی فردا قصه میگفت تا هراس انفجارها اراده آنان را نشکند.
او کاسبی است که تعریف میکند چگونه کرکره مغازهاش را در طول جنگ بالا نگه داشت و علاوه بر امرار معاش، دسترسی مردم به مواد مورد نیاز زندگی را قطع نکرد، او امدادگری است که خاکآلود از زیر آوار بیرون آمده اما بلافاصله دست دیگری را برای نجات گرفته است. روایتگری این انسانها تفاوتی بنیادین با گزارشهای آماری و تحلیلهای رسانهای دارد. رسانهها معمولا به شمارش مجروحان، کشتهشدگان و تخمین خسارات مادی میپردازند، اما راوی آوار از جان حادثه سخن میگوید.
او از کرامت انسانی، فداکاریهای ثبتنشده در دوربینها و اخلاق زیسته در تنگنا پرده برمیدارد. وقتی مسافری فرهنگی روبهروی چنین شاهدی مینشیند و روایت ایستادگی را با طنین اراده او میشنود، فرهنگ مقاومت از مفهومی انتزاعی به دریافتی وجودی، عمیق و ماندگار تبدیل میشود. این روایتها، سنگر مطمئنی در برابر جعل تاریخ و تلاش متجاوزان برای پاک کردن حافظه جمعی است.
تثبیت جغرافیای پایداری در نوسازی شهری
پیوند دادن ظرفیت راهیان نور و گردشگری یادمان با بافتهای آسیبدیده در جنگهای اخیر، نیازمند اتخاذ تدابیر عملیاتی، کارشناسانه و هدفمند است تا جلوههای حماسی این رویدادها در غبار نوسازیها گم نشوند.
۱. تعیین حریمهای یادمانی در فرآیند بازسازی: بازسازی سریع شهرها برای اعاده زندگی عادی ضرورتی قطعی است، اما نباید به بهای تسطیح تمامی نشانههای مقاومت تمام شود. همانگونه که در الگوهای موفق بازآفرینی پس از بحران در جهان مرسوم است، باید لکهها و سازههایی نمادین نظیر یک بنای نیمهویران که پایداری ساکنانش سرنوشت محله را دگرگون کرد، یا پایههای یک پل حیاتی که هدف بمباران قرار گرفت اما ارتباط شهر را حفظ کرد، تثبیت و ایمنسازی شوند. پیوند این نقاط از طریق محورهای پیادهراهی فرهنگی، مسیری ملموس برای مرور ایستادگی در دل شهر ایجاد میکند.
۲. توانمندسازی ساکنان بهعنوان سفیران پایداری: سپردن مدیریت روایتگری به اهالی بومی همان محلات، اصالت و سلامت این حرکت را تضمین میکند. باید کارگاههایی در حوزه تاریخ شفاهی و اصول ارتباط با مخاطب برای بازماندگان و جوانان محلی برگزار شود تا آنان بتوانند تجارب زیسته خود و هممحلهایهایشان را بدون تحریف و با بیانی اثرگذار منتقل کنند. این اقدام نهتنها اعتمادبهنفس و جایگاه هویتی جامعه محلی را بازیابی میکند، بلکه عواید فرهنگی ناشی از پذیرش هیاتهای فرهنگی و مسافران را مستقیما به دست همان آسیبدیدگان میرساند.
۳. مستندسازی دیجیتال و روایتگری در بستر فضا: در مواردی که حفظ فیزیکی یک سازه به دلایل ایمنی ناممکن است، بهرهگیری از فناوریهای ضبط سهبعدی و ثبت موقعیت دقیق جزئیات شهری راهگشاست. نصب نمادهای ماندگار با علائم تصویری و دسترسیهای هوشمند بر بدنه ساختمانهای جدید میتواند به هر بازدیدکننده امکان دهد تا با تلفن همراه خود، چشمانداز گذشته آن نقطه، تصاویر اصابت، شیوه نجات ساکنان و فایلهای صوتی روایتهای همان خانه را به شکلی زنده مشاهده و استماع کند.
۴. میزبانی هدفمند از اصحاب اندیشه، ادبیات و هنر: اردوهای یادمانی در مناطق شهری باید مقصدی اولویتدار برای کاروانهای نخبگانی، اساتید دانشگاه، شاعران، داستاننویسان، نمایشنامهنویسان و عکاسان مستند باشد. تاریخ نشان داده است که فرهنگ پایداری زمانی در شریانهای تمدنی ماندگار میشود که در قاب ادبیات و هنر درآید. حضور مستقیم هنرمند در خرابهای که حماسه در آن زیسته شده و گفتوگوی رودررو با شاهدان، الهامبخش خلق رمانها، سرودهها و آثاری تجسمی خواهد شد که پیام مقاومت را به فراسوی مرزها صادر میکنند.
مرز باریک میان بیداری و تماشای رنج
ورود به قلمرو گردشگری در مناطق رنجدیده، همواره با مخاطرهای اخلاقی همراه است: تبدیل شدن درد دیگران به جاذبهای برای ارضای کنجکاویهای گذرا. در بازخوانی فرهنگ مقاومت، رعایت دقیق حدود اخلاقی و صیانت همهجانبه از کرامت انسانی، خط قرمزی خدشهناپذیر است. مسافری که قدم به این مناطق میگذارد، باید پیش از هر چیز بیاموزد که در جایگاه مهمان و متعلم نشسته است، نه تماشاگر صحنهای دراماتیک. ساکنان مقاوم این شهرها، سوژههایی ترحمبرانگیز نیستند؛ آنان آموزگاران شرف و سنگربانان آزادگیاند.
ادبیات کاروانها، نحوه تعامل با خانوادههای آسیبدیده، رعایت حریم شخصی بازماندگان و پرهیز جدی از رفتارهای توریستی سبک، الزاماتی هستند که باید در پروتکلهای این سفرها مدون شوند. گردشگری پایداری باید به بازماندگان حس اقتدار، احترام و امید ببخشد، نه آنکه آنان را در موضع نیاز و درماندگی به نمایش بگذارد.
گردشگری پایداری در خدمت صلح عادلانه و حقیقت تاریخی
شعار روز جهانی جهانگردی با مفاهیمی چون صلح، تفاهم میان ملتها و دوستی جهانی گره خورده است. با این حال، باید با صلابت یادآوری کرد که صلح پایدار هرگز در بستر فراموشی جنایات و تن دادن به نظمهای تحمیلی شکل نمیگیرد. صلحی که از دل پنهان کردن زخم مظلومان سر برآورد، صلحی موهوم، سست و بیبنیاد است؛ صلح راستین ثمره استقرار عدالت، شناخت دقیق حقیقت و دفاع مشروع از حریم انسانیت است.
گردشگری مقاومت و پایداری، بازوی آگاهیبخش این صلح عادلانه است. این شیوه از سفر، به جهان نشان میدهد که ملتها چگونه در برابر هجوم ویرانگر بهای پایداری بر استقلال و ارزشهای خود را پرداختهاند. راهیان نور با گسترش افق خود از جبهههای جنوب به ویرانههای مقاوم نبردهای شهری ۱۲ و ۴۰ روزه، میتواند پرچمدار یک نهضت جهانی برای ثبت حقیقت باشد.
سیمانها و آجرهای تازه در سالهای آینده جای ویرانهها را پر خواهند کرد و هیاهوی ساختوساز صدای خمپارهها را به محاق خواهد برد؛ اما آنچه نباید فرو ریزد، فرهنگ مقاومت و پایداری است. راویان آوار، همان مشعلداران بیداری هستند که در میان خشت و خاکستر، داستان مردانگی و شرف را زنده نگه داشتهاند. روز جهانی جهانگردی، فرصتی تاریخی است برای آنکه نشان دهیم سفر کردن میتواند گامی شجاعانه در مسیر نفی بیتفاوتی، تعظیم در برابر پایمردی و پیوند ابدی با آرمان حقیقت و عدالت باشد.
