خبرگزاری مهر-گروه سیاست-هادی رضائی: «از جنگ نمیترسیم» این عبارتی است که در روزهای پس از سخنرانی مسعود پزشکیان رئیس جمهور کشورمان در هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل، از سوی سرلشکر احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مورد تأکید قرار گرفت؛ عبارتی که در کنار مواضع محمدباقر قالیباف رئیس مجلس درباره «منتظر نماندن، تسلیم نشدن و تعطیل نکردن کشور» و تأکید رئیسجمهور بر آمادگی ایران برای دفاع از خود، تصویری از رویکرد رسمی تهران در برابر تهدید نظامی ارائه میدهد، رویکردی که در آن بازدارندگی نظامی، تداوم فعالیت کشور و باز گذاشتن مسیر دیپلماسی، همزمان دنبال میشود.
یک جمله که به محور یک پیام تبدیل شد
سرلشکر احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، پس از سخنرانی رئیسجمهور در مجمع عمومی سازمان ملل در پیامی نوشت: «از جنگ نمیترسیم»؛ ندای بلند و استوار ملت ایران است؛ ندایی که از تریبون سازمان ملل متحد، به زبان رئیسجمهور طنینانداز شد و به گوش جهانیان رسید.
اهمیت این پیام را باید در کنار سخنان پزشکیان در نیویورک دید؛ جایی که رئیسجمهور از یک سو بر آمادگی ایران برای دفاع تأکید کرد و از سوی دیگر گفت تهران برای گفتوگو و دستیابی به یک راهحل توافقی درباره موضوع هستهای آمادگی دارد.
بنابراین، در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی، «نترسیدن از جنگ» لزوماً به معنای استقبال از جنگ نیست؛ بلکه به معنای اعلام آمادگی برای مواجهه با تهدید و در عین حال تلاش برای جلوگیری از تحمیل خواستههای طرف مقابل از طریق فشار نظامی است.
چرا سخن از «نترسیدن» به ادبیات رسمی ایران تبدیل شده است؟
برای فهم این ادبیات باید به تجربه جنگ و حافظه امنیتی ایران توجه کرد. در روایت رسمی جمهوری اسلامی، تجربه جنگ ایران و عراق و سپس مواجهه چند دههای با تحریم، تهدید نظامی و بحرانهای منطقهای، این برداشت را تقویت کرده که امنیت کشور نمیتواند صرفاً بر تضمینهای خارجی متکی باشد.
در همین چارچوب است که مسئولان کشورمان در سالهای اخیر، «قدرت دفاعی» را بخشی از مفهوم امنیت ملی معرفی کردهاند؛ مفهومی که تنها به تجهیزات نظامی محدود نیست و مؤلفههایی مانند استمرار فعالیت اقتصادی، تابآوری اجتماعی، توان تولید داخلی و ظرفیت دیپلماتیک را نیز دربر میگیرد.
از همین زاویه، سخنان اخیر قالیباف نیز قابل توجه است. رئیس مجلس در هفتمین مراسم گرامیداشت پیشکسوتان دفاع مقدس گفت ایران «نه هرگز منتظر میماند، نه تسلیم میشود و نه کشور را تعطیل میکند» و تأکید کرد که کشور باید تا پایان تهدید به فعالیت خود ادامه دهد. او همچنین مذاکره را لزوماً در نقطه مقابل مقاومت ندانست و آن را انتقال بخشی از میدان تقابل به عرصه دیپلماسی توصیف کرد.
این موضع نشان میدهد که در نگاه رسمی تهران، یکی از اهداف بازدارندگی صرفاً پاسخ نظامی نیست؛ بلکه جلوگیری از تبدیل تهدید خارجی به اختلال در اداره کشور نیز بخشی از آن محسوب میشود.
«نترسیدن از جنگ» به معنای «خواستن جنگ» نیست
یکی از نکات مهم در کنار هم گذاشتن مواضع اخیر مقامهای ایرانی، تفکیک میان آمادگی برای جنگ و تمایل به جنگ است.
پزشکیان در سخنرانی سازمان ملل اعلام کرد ایران برای دفاع از کشور خود آماده است، اما همزمان بر مذاکره و دستیابی به توافق درباره موضوع هستهای تأکید کرد. او همچنین گفت ایران سلاح هستهای را عامل امنیت نمیداند و راهحل موضوع هستهای را در یک توافقی میداند که هم صلحآمیز بودن برنامه ایران را تضمین کند و هم حقوق ایران را به رسمیت بشناسد.
رئیسجمهور در گفتوگو با شبکه CBS نیز بر وجود «جو بیاعتمادی عمیق» میان تهران و واشنگتن تأکید کرد، اما در عین حال گفت اگر چارچوب مورد توافق پذیرفته شود، ایران به تعهدات خود پایبند خواهد بود.
به این ترتیب، پیامهای اخیر تهران را میتوان در دو گزاره خلاصه کرد: فشار و تهدید نظامی نباید ایران را به تسلیم وادار کند؛ اما درهای مذاکره نیز بسته نیست.
تجربه جنگ؛ سرمایهای برای بازدارندگی یا یادآور هزینههای آن؟
در تحلیل مواضع رسمی ایران، جنگ فقط یک موضوع نظامی نیست؛ بلکه یک تجربه اجتماعی و تاریخی نیز محسوب میشود.
مفهوم «دفاع مقدس» در ادبیات سیاسی ایران طی چهار دهه گذشته به الگویی برای توضیح مفاهیمی مانند ایستادگی، بسیج اجتماعی، اتکا به توان داخلی و مقاومت در برابر فشار خارجی تبدیل شده است. قالیباف نیز در سخنان اخیر خود همین پیوند را میان تجربه دفاع مقدس و مفهوم قدرت ملی برقرار کرد و گفت آنچه در جنگ آموخته شده، امروز در عرصههای مختلف از فناوری و اقتصاد تا دیپلماسی مورد استفاده قرار میگیرد.
از این منظر، وقتی مقامهای ایرانی از «نترسیدن از جنگ» سخن میگویند، مخاطب اصلی این پیام تنها طرف مقابل نیست؛ بلکه جامعه داخلی نیز مخاطب آن است: اینکه تهدید خارجی نباید به توقف فعالیتهای عمومی، اقتصادی و سیاسی کشور منجر شود.
چرا تهران روی «قدرت» تأکید میکند؟
پزشکیان در سخنرانی سازمان ملل صراحتاً گفت ایران «قدرت لازم» را برای دفاع از خود میخواهد و میان قدرت دفاعی و تجاوز تفاوت قائل شد. او همچنین تأکید کرد که ایران برای دفاع از کشورش از دیگران اجازه نمیگیرد.
این موضع را میتوان بخشی از منطق بازدارندگی دانست: در این چارچوب، کشوری که توان پاسخگویی به حمله را داشته باشد، تلاش میکند هزینه اقدام نظامی علیه خود را افزایش دهد.
در سوی دیگر، همین منطق با یک چالش مهم نیز روبهرو است؛ زیرا افزایش قدرت نظامی میتواند در محیطی پرتنش به افزایش نگرانی طرفهای مقابل نیز منجر شود. از همین رو، تهران تلاش میکند در کنار نمایش توان دفاعی، بر «دفاعی بودن» آن و آمادگی برای گفتوگو تأکید کند.
از سازمان ملل تا گفتوگوی مستقیم؛ دو مسیر همزمان
سخنرانی پزشکیان در نیویورک را نمیتوان صرفاً یک پیام نظامی تلقی کرد. بخش قابل توجهی از سخنان او به دیپلماسی، برنامه هستهای، تحریمها، امنیت منطقه و اصلاح سازوکارهای بینالمللی اختصاص داشت.
گفتوگوی او با CBS نیز همین دوگانگی را نشان داد: از یک سو، رئیسجمهور بر بیاعتمادی تهران به واشنگتن و تجربه توافقهای قبلی تأکید کرد و از سوی دیگر، امکان ادامه گفتوگو را منتفی ندانست.
این رویکرد را میتوان «بازدارندگی همراه با دیپلماسی» نامید؛ یعنی ایران تلاش میکند در برابر تهدید، هزینه تسلیم شدن را بالا بداند و همزمان هزینه جنگ را نیز با نگه داشتن مسیر مذاکره کاهش دهد.
قالیباف؛ کشور نباید در انتظار تصمیم دیگران بماند
سخنان قالیباف در این میان یک مؤلفه داخلی مهم را برجسته میکند: ادامه اداره کشور مستقل از نتیجه فشار خارجی.
رئیس مجلس با تأکید بر اینکه ایران نه منتظر میماند، نه تسلیم میشود و نه کشور را تعطیل میکند، تلاش کرد مفهوم مقاومت را از عرصه صرفاً نظامی به عرصه اقتصاد، سیاست و مدیریت کشور تعمیم دهد. او همچنین گفت مذاکره را میتوان بخشی از میدان تقابل دانست، نه الزاماً نقطه مقابل آن.
از این منظر، پیام سیاسی این سخنان آن است که حتی در شرایط تهدید، تصمیمگیری کشور نباید کاملاً تابع رفتار طرف مقابل باشد.
چرا ایران میگوید از جنگ نمیترسد؟
پاسخ را میتوان در سه سطح جستوجو کرد:
نخست؛ تجربه تاریخی. جنگ هشتساله و تجربه مواجهه با تهدیدهای خارجی در حافظه رسمی و سیاسی ایران جایگاه مهمی دارد.
دوم؛ منطق بازدارندگی. در این نگاه، اعلام آمادگی برای پاسخ، بخشی از تلاش برای جلوگیری از محاسبهای است که بر اساس آن فشار نظامی میتواند تهران را به پذیرش خواستههای طرف مقابل وادار کند.
سوم؛ پیام سیاسی و اجتماعی. اظهارات وحیدی و قالیباف نشان میدهد که مخاطب پیام فقط واشنگتن نیست؛ بلکه جامعه ایران نیز هست. مضمون پیام این است که تهدید خارجی نباید به توقف اداره کشور یا کنار گذاشتن ظرفیتهای دفاعی و دیپلماتیک منجر شود.
اما در کنار این سه مؤلفه، یک نکته نیز وجود دارد: نترسیدن از جنگ با بیهزینه دانستن جنگ تفاوت دارد. جنگ برای هر کشوری هزینه انسانی، اقتصادی و امنیتی دارد و همین واقعیت است که اهمیت دیپلماسی را در کنار بازدارندگی حفظ میکند.
یک معادله دوگانه
آنچه اکنون از مجموعه مواضع مقامهای ارشد کشورمان دیده میشود، تلاش برای حرکت در یک معادله دوگانه است: قدرت دفاعی برای جلوگیری از تحمیل، و دیپلماسی برای جلوگیری از تداوم درگیری.
پیام سرلشکر وحیدی بر نخستین ضلع این معادله تأکید دارد؛ سخنان قالیباف بر استمرار فعالیت کشور و تبدیل قدرت به دستاورد سیاسی تمرکز میکند و مواضع پزشکیان در سازمان ملل و گفتوگو با رسانه آمریکایی، ضلع دوم یعنی آمادگی برای مذاکره را برجسته میسازد.
در چنین چارچوبی، «از جنگ نمیترسیم» را میتوان بیش از آنکه دعوت به جنگ دانست، یک پیام بازدارنده تلقی کرد: ایران میگوید تهدید نظامی را عامل تعیینکننده برای تغییر محاسبات خود نمیداند و همزمان تأکید دارد که مسیر گفتوگو همچنان میتواند باز باشد.
در نهایت، اینکه این راهبرد تا چه اندازه بتواند میان بازدارندگی، تابآوری داخلی و کاهش خطر درگیری دوباره تعادل ایجاد کند، به رفتار متقابل طرفهای درگیر و تحولات میدانی و دیپلماتیک بستگی خواهد داشت؛ اما پیامهای اخیر تهران نشان میدهد که در روایت رسمی جمهوری اسلامی ایران، جنگ نه مطلوب معرفی میشود و نه عاملی که بتواند ایران را به توقف یا تسلیم وادار کند.
