به گزارش خبرنگار مهر، ناباروری در ایران امروز فراتر از یک چالش پزشکی، به یک «مسئله پیچیده اجتماعی» تبدیل شده است که ابعاد آن با ساختار جمعیتی و روانی جامعه گره خورده است. آمارهای رسمی حکایت از وضعیتی تأملبرانگیز دارند؛ بهطوریکه طبق گفته معاون وزیر بهداشت، در حال حاضر بین ۳ تا ۵ میلیون زوج نابارور در کشور وجود دارند. این رقم نشان میدهد که ناباروری دیگر یک مسئله محدود و حاشیهای نیست، بلکه مساله ای است که نیازمند سیاستگذاری کلان، توسعه زیرساختهای درمانی و بهکارگیری ابزارهای هوشمند برای شناسایی و هدایت بهموقع زوجهاست.
ناباروری؛ چالشی اجتماعی در مسیر فرزندآوری
در فضایی که زوجهای جوان بالاخص در «مناطق کمتر برخوردار» با چالشهایی همچون تأخیر در تشخیص، پراکندگی مراکز تخصصی در سطح کشور، هزینههای سنگین درمانی و ناآگاهی از مسیر درست درمان مواجهاند، فناوری به یکی از حیاتیترین ابزارهای کاهش این شکاف تبدیل شده است. امروزه از اپلیکیشنهای سلامت و سامانههای هوشمند گرفته تا ویزیتهای آنلاین و تحلیل دادههای پزشکی، همگی در تلاشاند تا مسیر درمان را کوتاهتر، دسترسی را عادلانهتر و تجربه بیمار را از فرآیندی فرسایشی به مسیری کمهزینهتر و انسانیتر تبدیل کنند.
فناوری به دنبال راهی برای کوتاهتر کردن مسیر درمان ناباروری
در همین راستا، حمایت از طرحهای نوآورانه در حوزه مقابله با ناباروری، به اولویتی در زیست بوم فناوری کشور تبدیل شده است. طرح نوآورانه و فناورانه «پرتو» که مورد حمایت مؤسسه دانشبنیان برکت قرار گرفته، نمونهای بارز از این رویکرد جدید است. این طرح میکوشد با اتکا به فناوری و شبکهسازی میان پزشکان، یک مشکل گسترده را از سطح دغدغهای فردی به یک «راهحل ساختاری» نزدیک کند. «پرتو» نشان داده است که فناوری اگر بهدرستی طراحی و اجرا شود، فراتر از یک ابزار دیجیتال، بخشی از پاسخ اجتماعی به بحران های مختلف اعم از حوزه سلامت و جمعیت خواهد بود.
نوآوری اجتماعی؛ از دغدغه فردی تا راهحل ساختاری
برای بسیاری از خانوادهها، مسیر فرزندآوری که با امید آغاز شده، گاهی بهدلیل فاصله جغرافیایی میان «احساس مشکل» تا «دریافت درمان تخصصی»، به سردرگمی و فرسایش روانی ختم میشود. این فاصله در شهرهای کوچک و مناطق محروم، هم هزینه مادی سنگینی دارد و هم زمان طلایی باروری را هدر میدهد. در این نقطه است که راهکارهای نوآورانه بهعنوان واسط عمل میکنند؛ سامانههایی که هم آگاهیبخش هستند، هم غربالگری میکنند و هم با ارجاع هدفمند، بار مراجعات حضوری و غیرضروری را از دوش خانوادهها و نظام سلامت برمیدارند.
«پرتو»؛ اتصال هوشمند زوجها به پزشکان و مراکز تخصصی
طرح «پرتو» با هدف هوشمندسازی تشخیص و درمان، زوجهای در معرض خطر را شناسایی کرده و آنها را مستقیماً به پزشکان و مراکز تخصصی متصل میکند. این اقدام نه تنها فشار مالی و زمانی را کاهش میدهد، بلکه میتواند به تقویت عدالت در دسترسی به خدمات سلامت کمک کند. این مدل از فعالیت نشان میدهد که در مواجهه با چالشهای کلان جمعیت، فناوری زمانی به بالاترین سطح اثرگذاری میرسد که در خدمت «نوآوری اجتماعی» و حل مسائل واقعی و روزمره مردم قرار بگیرد.
زینب حسینی، مدیر طرح نوآورانه «پرتو» در گفتوگو با خبرنگار مهر، با تشریح جزئیات این طرح گفت: هدف اصلی پرتو، شناسایی زودهنگام زوجهای در معرض ناباروری، کاهش سردرگمی بیماران، تسهیل دسترسی به پزشکان متخصص و کمکردن مراجعات غیرضروری حضوری به مراکز درمان ناباروری است.
حسینی درباره شکلگیری ایده این طرح اظهار کرد: دغدغه درمان ناباروری از جایی برای ما جدی شد که میدیدیم بسیاری از زوجها یا از نابارور بودن خود آگاهی ندارند یا نمیدانند از کجا باید روند درمان را آغاز کنند. از سوی دیگر، بهواسطه ارتباطاتی که در حوزه درمان ناباروری وجود داشت و ظرفیتهایی که در این مسیر فراهم بود، تصمیم گرفته شد راهکاری طراحی شود تا مسیر درمان برای زوجها تسهیل شود. مجموعه ما ارتباط خوبی با پزشکان متخصص حوزه باروری و ناباروری و همچنین مراکز درمان ناباروری در سطح کشور دارد. بر همین اساس، اپلیکیشنی طراحی شد تا از طریق آن، افراد بتوانند وضعیت خود را ثبت کنند و در صورت نیاز، به مسیر درمانی مناسب هدایت شوند.
شناسایی زوجهای در معرض ناباروری از طریق اپلیکیشن
مدیر طرح نوآورانه «پرتو» با اشاره به کارکرد این اپلیکیشن توضیح داد: افرادی که وارد اپلیکیشن میشوند، یا خودشان اعلام میکنند که با مشکل ناباروری مواجه هستند، یا از طریق علائم و اطلاعاتی که در سامانه ثبت میکنند، احتمال قرار داشتن آنها در معرض این مشکل بررسی میشود. سامانه با تحلیل این دادهها، افراد در معرض خطر را شناسایی میکند و تلاش میشود پیش از آنکه زمان طلایی درمان از دست برود، زوجها وارد مسیر درست پیگیری و درمان شوند. یکی از دلایل اصلی طراحی این اپلیکیشن این بود که ما مشاهده میکردیم زوجهای زیادی هستند که بچهدار نمیشوند، اما نمیدانند در وضعیت ناباروری قرار دارند و باید اقدام پزشکی انجام دهند. برخی نیز اساساً نمیدانند باید به کجا مراجعه کنند و درمان را از چه نقطهای شروع کنند.
توزیع نابرابر خدمات درمان ناباروری در کشور
حسینی یکی از مشکلات مهم در درمان ناباروری را نبود دسترسی عادلانه به خدمات تخصصی در همه مناطق کشور دانست و گفت: درمان ناباروری بهصورت عادلانه در کشور توزیع نشده است. برای مثال ممکن است فردی در همدان زندگی کند و فقط به یک کلینیک زنان و زایمان یا خدمات اولیه دسترسی داشته باشد، اما اگر بخواهد درمان تخصصیتری مانند IVF انجام دهد، ناچار شود به تهران یا شهرهای برخوردار از مراکز تخصصیتر مراجعه کند. برخی زوجها برای دریافت خدمات پیشرفتهتر درمان ناباروری باید به شهرهایی مانند تهران، قم، شیراز یا دیگر شهرهایی که مراکز سطح بالاتر دارند سفر کنند. در نتیجه، فاصله جغرافیایی و هزینههای جانبی درمان برای آنها به یک مانع جدی تبدیل میشود.
این فعال فناور با اشاره به سطحبندی خدمات درمان ناباروری در کشور گفت: درمان ناباروری در کشور در سطوح مختلف ارائه میشود. بسیاری از شهرستانها ممکن است خدمات سطح اولیه را داشته باشند، اما برای اقدامات پیشرفتهتر، زوجها باید به شهرهای دورتر مراجعه کنند. این مسئله باعث میشود روند درمان برای بسیاری از خانوادهها طولانی، پرهزینه و فرسایشی شود.
ناآگاهی و تعویق درمان؛ دو مانع مهم در مسیر فرزندآوری
حسینی با بیان اینکه ناآگاهی از وضعیت ناباروری یکی از چالشهای اصلی است، اظهار کرد: بعضی زوجها اصلاً متوجه نمیشوند که باید برای مشکل خود اقدام پزشکی انجام دهند. از سوی دیگر، برخی زوجها مراجعه به پزشک را پشت گوش میاندازند و تصور میکنند چند ماه تأخیر اهمیتی ندارد. بعضی افراد مدام میگویند «فعلاً دیر نمیشود»، «فعلاً نمیخواهیم بچهدار شویم»، «شش ماه دیگر اقدام میکنیم» یا «بعداً مراجعه میکنیم»، در حالی که همین تأخیرهای یکماهه و چندماهه میتواند شانس باروری را به میزان زیادی کاهش دهد.
به گفته مدیر طرح پرتو، در برخی موارد همین تأخیر باعث میشود زوجها دیگر نتوانند با درمانهای سادهتر به نتیجه برسند و ناچار شوند وارد مسیر درمانهای پیچیدهتر، زمانبرتر و پرهزینهتر شوند.
هزینههای سنگین رفتوآمد برای یک ویزیت ساده
حسینی در ادامه به دشواریهای مراجعه حضوری زوجها به مراکز تخصصی اشاره کرد و گفت: یکی از دغدغههای جدی ما این بود که بسیاری از افراد برای مراجعه به مراکز سطح سه یا مراکز تخصصی درمان ناباروری، حتی برای یک ویزیت معمولی، باید از شهرهای دور به تهران یا دیگر شهرهای برخوردار از مرکز تخصصی سفر کنند. فرض کنید فردی از زاهدان یا همدان بخواهد برای یک ویزیت ساده به تهران بیاید. این سفر فقط هزینه درمان نیست؛ هزینه رفتوآمد، اقامت، گرفتن مرخصی، هماهنگکردن برنامه کاری و خانوادگی و حتی سپردن فرزند دیگر به اطرافیان را هم شامل میشود.
این فعال فناور افزود: اینها مسائلی بود که ما بهصورت میدانی در مراکز درمان ناباروری میدیدیم. برخی خانوادهها برای پیگیری درمان، با شرایط دشواری مراجعه میکردند؛ حتی مواردی دیده میشد که افراد وسایل اقامت همراه داشتند یا در همان مرکز، روی صندلی و چرخ میخوابیدند. همین مشاهدات باعث شد به این فکر کنیم که باید بخشی از این رفتوآمدهای غیرضروری کاهش پیدا کند.
زوجین دیگر مجبور نیستند برای ویزیت به شهر دیگری سفر کنند
مدیر این طرح فناورانه گفت: هدف ما این بود که با استفاده از شبکهای از پزشکان متخصص، امکان ویزیت اولیه یا بررسی وضعیت بیماران از راه دور فراهم شود. به این ترتیب، زوجها مجبور نباشند برای هر مرحله از درمان به تهران یا شهری که مرکز تخصصی درمان ناباروری دارد مراجعه کنند. در این مدل، پزشکان میتوانند بیماران را ویزیت کنند و نتیجه ویزیت یا اطلاعات موردنیاز را برای متخصص مربوطه ارسال کنند. در نهایت، زوجها زمانی به مرکز درمانی مراجعه میکنند که واقعاً اقدام عملی، تخصصی یا درمان حضوری لازم باشد.
به گفته او، این روش میتواند رفتوآمدهای مکرر و هزینههای جانبی درمان را کاهش دهد و مسیر پیگیری درمان را برای زوجهایی که در شهرستانها زندگی میکنند، سادهتر کند.
این نوآور اجتماعی درباره زمان آغاز فعالیت اپلیکیشن «پرتو» گفت: اپلیکیشن ما از حدود ۳ تا ۴ سال گذشته فعال بوده است. در ابتدا، اپلیکیشن قابلیتهای معمولتری داشت، اما در حال حاضر بخشهای جدیدی به آن اضافه شد تا بتوانیم به هدف اصلی خود، یعنی دسترسی بهتر به زوجهای نابارور و شناسایی افراد در معرض خطر، نزدیکتر شویم. در نسخههای جدیدتر، تلاش کردیم با کمک هوش مصنوعی و برنامههایی که برای اپلیکیشن طراحی شده، متوجه شویم آیا زوجی در معرض ناباروری قرار دارد یا خیر. بر اساس دادههایی که کاربر ثبت میکند، مسیر بعدی برای او مشخص میشود.
حدود ۱۰۰ هزار کاربر در اپلیکیشن هوشمند ناباروری
مدیر طرح «پرتو» در پاسخ به پرسشی درباره تعداد کاربران و میزان ارتباط بیماران با پزشکان گفت: در حال حاضر آمار دقیقی از تعداد افرادی که روند درمان کامل آنها از طریق این سامانه انجام شده در اختیار ندارم، اما فکر میکنم حدود ۱۰۰ هزار نفر در اپلیکیشن ما حضور دارند. ما پزشکان را به کاربران معرفی میکنیم و بسته به نیاز بیمار، فرد به پزشک یا مرکز مناسب هدایت میشود. در واقع، یک شبکه و بانک ارتباطی از پزشکان و مراکز وجود دارد که بر اساس شرایط بیمار از آن استفاده میشود. روزانه حدود پنج نفر از طریق این سامانه به رویان معرفی میشوند. البته در سایر شهرها آمار متفاوت است و این موضوع به پراکندگی جغرافیایی، ظرفیت شهرها و مراکز درمان ناباروری بستگی دارد.
ارتباط با مراکز درمان ناباروری در شهرهای مختلف
این فعال فناور درباره شهرها و مراکز همکار گفت: ما با شهرها و مراکز مختلف در ارتباط هستیم؛ از جمله شهرهایی مانند اردبیل، زاهدان، مشهد، اصفهان، شیراز و شهرهایی که مراکز درمان ناباروری سطح بالاتر دارند.در برخی مراکز یا نزد برخی پزشکان، ظرفیتهایی برای مراجعه بیماران معرفیشده از سوی پرتو در نظر گرفته میشود. این ظرفیتها بسته به مرکز، شهر و پزشک متفاوت است و بر اساس همان ظرفیت، بیماران نوبتدهی و هدایت میشوند.
حسینی درباره هزینه ویزیت نیز گفت: هزینه ویزیتهای آنلاین بسته به پزشک، شهر و نوع خدمت متفاوت است و عدد دقیق واحدی نمیتوان اعلام کرد، اما در مجموع، ویزیت آنلاین معمولاً از مراجعه حضوری ارزانتر است.
برگزیدهشدن در رویداد نوآوری اجتماعی رعنا و آغاز همکاری حمایتی
حسینی در بخش دیگری از این گفتوگو، درباره ارتباط طرح «پرتو» با مجموعههای حمایتی توضیح داد: ما در رویداد نوآوری اجتماعی رعنا ثبتنام کردیم. پس از طی مراحل مربوطه، در جلسه حضوری طرح را ارائه دادیم و در نهایت در این رویداد برگزیده شدیم و مورد حمایت موسسه دانش بنیان برکت قرار گرفتیم. پس از برگزیدهشدن در رویداد، از طرح ما حمایت مالی شود. این حمایت در قالب همکاری برای کمک به زوجهای ناباروری بود که از نظر مالی نیازمند حمایت هستند.
مدیر طرح پرتو ادامه داد: در این همکاری، قرار شد افرادی به ما معرفی شوند و ما مسیر درمانی آنها را طراحی و ترسیم کنیم؛ یعنی مشخص کنیم باید به چه مرکزی مراجعه کنند، چه مراحلی را طی کنند و چگونه وارد روند درمان شوند.
معرفی زوجهای نیازمند و هدایت آنها به مراکز درمانی
این نوآور اجتماعی گفت: افرادی که معرفی میشوند، پس از بررسی، نوبتدهی و به مراکز مناسب هدایت میشوند. تعداد معرفیها بسته به شرایط متفاوت است و ممکن است روزانه از یک تا پنج نفر متغیر باشد. زوجهایی که تأیید میشوند و نیاز مالی آنها مورد تأیید قرار میگیرد، با شرایط متفاوتتری وارد روند درمان میشوند. ما نیز با استفاده از منابع حمایتی که در قالب همکاری دریافت کردهایم، بخشی از مسیر درمانی این زوجها را پیش میبریم. طبق قراردادی که در این زمینه داشتیم، قرار است با حمایت مالی انجامشده، تعدادی از افراد تحت درمان قرار گیرند و روند درمان آنها پیگیری شود.
سه زوج درمان شدند؛ هزار نفر در فهرست زوجین نابارور
حسینی در پاسخ به این پرسش که تاکنون چند نفر از طریق این قرارداد درمان شدهاند یا در فرآیند درمان قرار گرفتهاند، گفت: این همکاری و قرارداد اخیراً وارد مرحله اجرا شده و زمان زیادی از آن نمیگذرد. با این حال، تاکنون سه نفر درمان شدهاند و تعدادی دیگر نیز در مراحل بعدی و ثانویه درمان قرار دارند. همچنین یک فهرست حدود ۱۰۰۰ نفره از افراد به ما معرفی شده است. این افراد بهصورت روزانه بررسی و به مراکز مختلف معرفی میشوند تا روند درمان آنها آغاز یا پیگیری شود.
چشمانداز طرح نوآورانه پرتو؛ کاهش نرخ ناباروری در ایران
این فعال فناور با تأکید بر اینکه پیشگیری از ناباروری از خود درمان مهمتر است، گفت: نکته مهم این است که زوجها فقط زمانی به ناباروری توجه نکنند که با مشکل مواجه شدهاند. باید از سنین پایینتر، حتی پیش از ازدواج، آموزشها و مراقبتهای لازم درباره سلامت باروری جدی گرفته شود. سبک زندگی امروز، آلودگی هوا، عوامل محیطی و برخی رفتارهای روزمره میتوانند بر باروری اثرگذار باشند. به همین دلیل، آگاهیبخشی و اصلاح سبک زندگی نقش مهمی در کاهش موارد ناباروری دارد.
مدیر طرح «پرتو» گفت: چشمانداز ما این است که در سالهای آینده بتوانیم با آگاهیبخشی، مراقبت از سلامت زنان و تسهیل دسترسی به خدمات تخصصی، نرخ ناباروری در ایران را تا حد امکان کاهش دهیم و آن را به پایینترین میزان ممکن در سطح جهان نزدیک کنیم.
