«نوروسرجری فانکشنال» یا جراحی عملکردی مغز یکی از شاخه‌های تخصصی جراحی مغز و اعصاب است که برخلاف جراحی‌های کلاسیک که عمدتاً با هدف خارج کردن تومور، تخلیه خونریزی یا رفع فشار از بافت مغز انجام می‌شوند، بر تغییر، تعدیل یا اصلاح فعالیت مدارهای عصبی متمرکز است. در این رویکرد، هدف اصلی نه برداشتن یک ضایعه ساختاری، بلکه مداخله در عملکرد شبکه‌های عصبی است که در بروز علائم یک بیماری نقش دارند.
مبنای نوروسرجری فانکشنال بر این واقعیت استوار است که بسیاری از اختلالات عصبی و روانپزشکی تنها به یک نقطه مشخص از مغز محدود نیستند، بلکه حاصل اختلال در مدارها و شبکه‌های عصبی هستند. بنابراین، شناسایی دقیق این مدارها و تعیین محل و نوع مداخله اهمیت زیادی دارد.
یکی از شناخته‌شده‌ترین روش‌های این حوزه، تحریک عمقی مغز (Deep Brain Stimulation یا DBS) است. در این روش، الکترودهای بسیار ظریفی در نواحی مشخصی از مغز قرار می‌گیرند و با ارسال جریان‌های الکتریکی کنترل‌شده، فعالیت مدارهای عصبی را تعدیل می‌کنند. این فناوری در درمان برخی بیماران مبتلا به اختلالات حرکتی، به‌ویژه بیماری پارکینسون و لرزش اساسی، کاربرد تثبیت‌شده‌ای دارد و در برخی اختلالات دیگر نیز بسته به شرایط بیمار و شواهد علمی مورد بررسی قرار گرفته است.
از دیگر کاربردهای نوروسرجری فانکشنال می‌توان به برخی روش‌های جراحی برای صرع مقاوم به درمان دارویی، اختلالات حرکتی، دردهای مزمن و بعضی اختلالات عصبی و روانپزشکی اشاره کرد. انتخاب بیمار در این موارد اهمیت بسیار بالایی دارد و معمولاً پیش از جراحی، ارزیابی‌های دقیق بالینی، تصویربرداری مغزی و در برخی موارد بررسی‌های الکتروفیزیولوژیک و شناختی انجام می‌شود.
در این نوع جراحی، دقت هدف‌گیری اهمیت اساسی دارد؛ زیرا ساختارهای مغزی در ابعاد بسیار کوچک در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و آسیب به نواحی مجاور می‌تواند پیامدهای ناخواسته‌ای ایجاد کند. به همین دلیل، استفاده از تصویربرداری‌های پیشرفته، نقشه‌برداری عملکردی مغز، سیستم‌های هدایت جراحی و در برخی موارد ثبت فعالیت نورونی حین عمل، به جراح کمک می‌کند محل مداخله را با دقت بیشتری تعیین کند.
دکتر همایون امینی، عضو هیئت علمی گروه روانپزشکی بیمارستان روزبه، با اشاره به کاربرد روش‌های نوین نوروسرجری فانکشنال در درمان برخی اختلالات روانپزشکی مقاوم به درمان، گفت: این روش‌ها می‌توانند در کنار درمان‌های دارویی و روان‌درمانی، به کاهش شدت علائم در بخشی از بیماران کمک کنند.
وی با اشاره به پیشرفت روش‌های نوین درمانی در حوزه نوروسرجری فانکشنال اظهار کرد: طی دو تا سه دهه اخیر، روش‌های جدیدی در این حوزه مورد استفاده قرار گرفته‌اند که به درمان بسیاری از بیماری‌های نورولوژیک کمک کرده‌اند و در سال‌های اخیر نیز کاربرد آنها در درمان برخی بیماری‌های روانپزشکی مورد توجه قرار گرفته است.
امینی با تشریح روند بررسی بیماران در بیمارستان روزبه خاطر نشان کرد: در این مرکز، تیمی تخصصی تشکیل شده است که بیماران مبتلا به وسواس مقاوم به درمان یا افسردگی اساسی مقاوم به درمان را بررسی می‌کند. این بیماران ممکن است از مراجعان خود بیمارستان روزبه باشند یا از مراکز درمانی دیگر به این مجموعه ارجاع شده باشند. بیماران در کمیسیون تخصصی و به‌صورت جمعی مورد بررسی قرار می‌گیرند. در صورتی که اعضای تیم تشخیص دهند هنوز گزینه‌های درمانی دیگری مانند درمان‌های ترکیبی دارویی یا روش‌های مختلف روان‌درمانی وجود دارد که می‌تواند به بیمار کمک کند، ابتدا دریافت این درمان‌ها را پیشنهاد می‌کنند.
عضو هیئت علمی گروه روانپزشکی بیمارستان روزبه ادامه داد: اگر بیمار پس از دریافت این درمان‌ها بهبود پیدا نکند یا اعضای تیم تخصصی به این جمع‌بندی برسند که تمام گزینه‌های درمانی موجود برای او امتحان شده و اقدام درمانی دیگری باقی نمانده است، استفاده از روش‌های موسوم به سایکوسرجری یا جراحی روانپزشکی پیشنهاد می‌شود.
وی با اشاره به روند انجام این مداخلات جراحی، گفت: پس از تأیید تیم تخصصی، بیمار برای انجام این اقدامات به یکی از بیمارستان‌های دانشگاه علوم پزشکی تهران ارجاع می‌شود که در حال حاضر بیمارستان امام خمینی(ره) از مراکز ارائه‌دهنده این خدمات است. البته این امکان در سایر بیمارستان‌های دانشگاه نیز فراهم شده است.
امینی با تأکید بر ظرفیت این روش‌ها برای کمک به بیماران مقاوم به درمان، اظهار کرد: این حوزه درمانی نوپا می‌تواند به گروهی از بیمارانی که به روش‌های درمانی موجود پاسخ مناسبی نداده‌اند، کمک کند؛ البته این کمک را نباید به‌صورت صفر و یک در نظر گرفت، به این معنا که نمی‌توان گفت جراحی برای بیمار یا کاملاً مؤثر است یا هیچ تأثیری ندارد.
وی افزود: اگر بخواهیم به‌طور میانگین درباره میزان اثربخشی این روش‌ها صحبت کنیم، می‌توان گفت در اکثر بیماران، شدت بیماری تا درجاتی کاهش پیدا می‌کند. البته میزان این تأثیر در مطالعات مختلف متفاوت بوده و از حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد تا ۵۰ تا ۶۰ درصد گزارش شده است. به‌صورت تقریبی می‌توان گفت این روش‌ها قادرند به تعداد قابل توجهی از بیماران کمک کنند تا شدت بیماری آنها حدود نصف کاهش پیدا کند؛ با این حال، باید تأکید کرد که چنین مداخلاتی به معنای جایگزینی درمان‌های دارویی و روان‌درمانی نیستند.
وی با تاکید بر اینکه جراحی می‌تواند به‌عنوان یک روش مکمل در کنار سایر درمان‌ها قرار گیرد، یادآور شد: حتی در بسیاری از موارد، بیمارانی که پیش از جراحی داروهایی دریافت می‌کردند اما پاسخ درمانی مناسبی به آنها نداشتند، پس از انجام این مداخلات ممکن است از همان داروها نیز بهره بیشتری ببرند. روان‌درمانی نیز می‌تواند همچنان به‌عنوان یک روش کمکی در روند درمان این بیماران مؤثر باشد.
عضو هیئت علمی گروه روانپزشکی بیمارستان روزبه با اشاره به نگرانی‌های احتمالی درباره عوارض جراحی‌های مغز، گفت: به دلیل استفاده از تکنیک‌های پیشرفته در این روش‌ها، احتمال بروز عوارض بسیار پایین است و عوارضی مانند عفونت یا خونریزی به‌ندرت اتفاق می‌افتد. هنگامی که از جراحی اعصاب صحبت می‌شود، ممکن است برخی افراد تصور کنند که بخش وسیعی از مغز شکافته می‌شود یا جراحی با خونریزی گسترده و احتمال آسیب جدی به بافت مغز همراه است؛ در حالی که در روش‌های مورد استفاده در نوروسرجری فانکشنال، معمولاً چنین مداخلات گسترده‌ای انجام نمی‌شود.
امینی خاطرنشان کرد: در این جراحی‌ها معمولا سوراخ‌های کوچکی در جمجمه ایجاد می‌شود و از ابزارهای بسیار ظریف و تخصصی استفاده می‌کنند. این ابزارها به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که از آسیب به سایر نواحی مغز جلوگیری شود و مداخله تا حد امکان به همان نقطه مشخصی محدود بماند که قرار است تحت تأثیر درمان قرار گیرد. البته نمی‌توان گفت این جراحی‌ها هیچ‌گونه خطری ندارند، اما به دلیل نوع تکنیک‌های مورد استفاده و محدود بودن دامنه مداخله، احتمال بروز عوارض جدی بسیار پایین است.
