اقتصادآنلاین، امیرمحمد حسینی: تحولات میدانی و دیپلماتیک پیرامون ایران و آمریکا با سرعتی کمسابقه در حال تغییر است؛ آنقدر که روشن نیست سرانجام مسیر مذاکرات به نتیجه میرسد یا دوباره جنگ درمیگیرد.
ادعای ارائه «پیشنهاد بازنگریشده» از سوی ایران، همزمان با تشدید محاصره دریایی و بررسی گزینههای نظامی جدید در واشنگتن، نشاندهنده ورود دو طرف به مرحلهای تعیینکننده است.
پیشنهاد بازنگریشده ایران؟
بر اساس برخی گزارشهای منتشرشده، ایالات متحده آمریکا در انتظار دریافت پیشنهاد تازه ایران قرار دارد؛ پیشنهادی که به گفته منابع نزدیک به روند میانجیگری، میتواند مسیر مذاکرات را تغییر دهد.
پیش از این، عباس عراقچی وزیر خارجه پیشنهاد سه مرحلهای جمهوری اسلامی ایران را به پاکستان تحویل داده بود. براساس آنچه از این پیشنهاد به بیرون درز کرده، ایران ابتدا خواستار توقف کامل جنگ، سپس بازگشایی تنگه هرمز در ازای رفع محاصره دریایی و در مرحله سوم مذاکره بر سر برنامه هستهای شده است. دونالد ترامپ رییسجمهور آمریکا این پیشنهاد را رد کرده است.
البته ترامپ از ادامه گفتوگوها بهصورت تلفنی خبر داده و همزمان، لحن تهدیدآمیز خود را نیز حفظ کرده است. او صراحتاً مدعی شده که که از نظر نظامی «ایران را نابود کردهایم» و تنها گزینه پیش روی تهران را «تسلیم» دانسته است. موضع کنونی کاخ سفید بیش از آنکه نشانهای از آمادگی برای مصالحه باشد، بیانگر تلاش برای تحمیل شرایط از موضع قدرت است.
طرحهای جدید برای حمله نظامی
در همین حال، برخی منابع آگاه به آکسیوس گفتند که فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) در حال آمادهسازی گزینههای جدید نظامی است که پنجشنبه به ترامپ ارائه میشود. طرحهایی که شامل «حملات کوتاه و قدرتمند» به زیرساختهای ایران، عملیات زمینی محدود برای کنترل بخشهایی از تنگه هرمز و حتی مأموریت نیروهای ویژه برای تأمین امنیت ذخایر اورانیوم غنیشده ایران میشود.
این سناریوها، بهویژه گزینه عملیات زمینی یا مداخله مستقیم در تأسیسات هستهای، در صورت اجرا میتواند بهسرعت منجر به گسترش جنگ در منطقه شود.
تداوم تلاش برای محاصره دریایی
همزمان با این تحرکات، جمهوری اسلامی ایران نیز در حال بازیابی توان نظامی خود است و تنگه هرمز را هم همچنان در کنترل دارد. اما آمریکا نیز میکوشد تا فشار اقتصادی از مسیر محاصره دریایی به شکل بیسابقهای را افزایش دهد.
طبق اعلام فرمانده سنتکام، در حال حاضر ۴۱ نفتکش حامل ۶۹ میلیون بشکه نفت ایران امکان فروش ندارند؛ رقمی که ارزشی بالغ بر ۶ میلیارد دلار دارد. این دادهها نشان میدهد که راهبرد واشنگتن در حوزه انرژی، بر ایجاد گلوگاههای صادراتی و کاهش درآمدهای ارزی ایران متمرکز شده است. هرچند که محمدباقر قالیباف، رییس مجلس ادعاهای طرف آمریکایی را رد کرده است.
گفتهشده که پاکستان نیز شش مسیر زمینی برای ارسال کالا به ایران را فعال کرده است. اتفاقی که نشان میدهد که دولت ایران تلاش دارد تا پیامدهای محاصره دریایی را کاهش دهد.
حمله پیشدستانه ایران چقدر محتمل است؟
با ادامه محاصره دریایی، واکنشهای ایران نیز بهطور فزایندهای هشدارآمیز شده است. قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا به آمریکا هشدار داده که ادامه «محاصره، راهزنی و دزدی دریایی» با پاسخ نیروهای مسلح مواجه خواهد شد.
فرمانده نیروی دریایی ارتش نیز از رونمایی قریبالوقوع از سلاحی سخن گفته که به گفته او، «بسیار ترسناک» و در نزدیکی نیروهای آمریکایی مستقر است.
این اظهارات را میتوان نشانهای از تلاش تهران برای ایجاد بازدارندگی فعال و ارسال پیام روشن به واشنگتن در خصوص هزینههای هرگونه اقدام نظامی دانست.
در این میان، یکی از مهمترین متغیرها، احتمال اقدام پیشدستانه از سوی ایران است. با توجه به تشدید محاصره دریایی و تهدیدهای مستقیم آمریکا، برخی تحلیلگران معتقدند که تهران ممکن است در صورت تداوم این روند، به اقداماتی دست بزند که توازن فعلی را بر هم بزند. اقداماتی که میتواند شامل هدف قرار دادن منافع آمریکا در منطقه یا ایجاد اختلال در مسیرهای انرژی باشد. چنین سناریویی، اگرچه پرهزینه و پرریسک است، اما در چارچوب دکترین دفاع پیشدستانه قابل تبیین است.
جنگ دوباره آغاز می شود؟
در سوی دیگر، احتمال ازسرگیری حملات گسترده آمریکا نیز بهعنوان ابزاری برای شکستن بنبست مذاکرات مطرح است.
برخی گزارشها حاکی از آن است که واشنگتن ممکن است از گزینه نظامی برای وادار کردن ایران به پذیرش شرایط جدید استفاده کند.
صعود قیمت نفت و پیشبینی افزایش قیمت نفت تا ۱۵۰ دلار نیز نشان میدهد که بازارهای جهانی، این احتمال را جدی گرفتهاند. برخی نیز احتمال حملات گسترده زیرساختی و سپس اعلام پیروزی یکطرفه از سوی ترامپ را به عنوان دیگر گزینه محتمل مطرح کردهاند.
افزون بر این، گزارش «فاکسنیوز» درباره احتمال تلاش نهادهای اطلاعاتی آمریکا برای بهرهبرداری از شرایط آتشبس بهمنظور بیثباتسازی داخلی ایران، بعد دیگری از این تقابل را آشکار میکند.
یکی از سناریوهای کمتر مطرح، اما مهم، احتمال عملیات زمینی محدود با هدف تصرف منابع یا نقاط راهبردی است. تمرکز بر تنگه هرمز یا حتی جزایر ایرانی در خلیج فارس، در صورت تحقق، میتواند معادلات ژئوپلیتیکی منطقه را بهطور اساسی تغییر دهد. با این حال، چنین اقدامی با توجه به پیامدهای گسترده آن، از جمله واکنشهای منطقهای و بینالمللی، با عدم قطعیتهای زیادی همراه است.
چه خواهد شد؟
در مجموع، آنچه از کنار هم قرار دادن این دادهها برمیآید، ورود ایران و آمریکا به مرحلهای از فشار حداکثری چندلایه است. در این مرحله دیپلماسی و تهدید نظامی بهطور همزمان پیش میروند و هر دو طرف تلاش میکنند با حفظ اهرمهای خود، طرف مقابل را به عقبنشینی وادار کنند. گویی هرگونه عقبنشینی برای ایران و آمریکا به منزله شکست است و هیچ طرفی حاضر به پذیرش راه حلی بینابین نیست.
در چنین شرایطی پیشنهاد بازنگریشده ایران، اگر واقعاً ارائه شود، میتواند فرصتی برای کاهش تنشها فراهم کند، اما در فضای بیاعتمادی فعلی، تضمینی برای موفقیت آن وجود ندارد.
اگر مسیر دیپلماسی تقویت شود، احتمال رسیدن به توافقی موقت یا مدیریتشده وجود دارد. اما در صورت غلبه رویکرد نظامی، منطقه با خطر ورود به یک درگیری گسترده مواجه خواهد شد. درگیریای که نهتنها ایران و آمریکا، بلکه کل نظم ژئوپلتیک و انرژی خاورمیانه و جهان را تحت تأثیر قرار خواهد داد.