خبرگزاری مهر-گروه سیاست: واشنگتن با اجرای سیاست محاصره دریایی و فشارهای نظامی-تحریمی گسترده، تلاش کرده جریان تجارت دریایی ایران را محدود کند. با این حال، دادههای واقعی از منابع معتبر رصد دریایی مانند «کیپلر» و «مارین ترافیک» نشان میدهد که این رویکرد تاکنون به کاهش شدید ترافیک در تنگه هرمز منجر شده و بنبستهایی برای کشتیرانی بینالمللی ایجاد کرده است.
ترافیک روزانه کشتیها در تنگه هرمز که پیش از تنشها حدود ۱۰۰ تا ۱۴۰ فروند بود، اکنون در بسیاری از روزها به تنها ۳ تا ۵ کشتی محدود شده و در برخی دورهها ترافیک نفتکشها تا حدود ۹۰ تا ۹۲ درصد کاهش یافته است. بسیاری از شناورها یا منتظر ماندهاند یا مسیرهای جایگزین پرهزینه را انتخاب کردهاند.
ایران تاکنون اقدام عملی گسترده و علنی برای تغییر کامل الگوی تجارت حیاتی خود انجام نداده، اما نشانههای میدانی حاکی از آن است که محاصره نتوانسته تهران را فلج کند. جمهوری اسلامی ایران با تکیه بر قابلیتهای بازدارنده و لجستیکی خود، راهکارهای متعددی برای مدیریت و مقابله با این وضعیت در اختیار دارد، از جمله امکان اسکورت مسلحانه مستقیم کشتیهای ایرانی، سیاست مقابله به مثل از طریق توقیف شناورهای وابسته به طرفهای متخاصم در صورت لزوم، و شتاببخشی به فعالسازی کریدورهای زمینی و ریلی جایگزین.
همزمان، تحولات در دریای سرخ (بررسی مکانیسمهای احتمالی عوارض دریایی توسط انصارالله یمن در سطوح عالی فرماندهی) و حادثه توقیف نفتکش «آنور ۲۵» توسط نیروهای محلی در سواحل سومالی، نشانههایی از چالشهای جدید برای کشتیرانی بینالمللی و تغییر تدریجی در توازن قدرت دریایی به شمار میروند. از تنگه هرمز تا بابالمندب و سواحل سومالی، شرایط نشاندهنده محدودیتهای راهبردهای یکجانبه و آغاز دگرگونی در هندسه قدرت دریایی منطقه است.
۱. تنگه هرمز: شریان حیاتی انرژی جهان تحت تأثیر تنشها
تنگه هرمز که به طور سنتی حدود ۲۰ درصد از نفت مبادلهشده جهانی را حمل میکرد، اکنون شاهد ترافیک بسیار محدود است. گزارشهای کیپلر نشان میدهد عبور کشتیها عمدتاً به شناورهای با کشورهای غیرمتخاصم محدود مانده و بسیاری از شرکتهای بزرگ کشتیرانی از عبور احتراز کردهاند. نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با بهرهگیری از قابلیتهای نامتقارن (قایقهای تندرو، موشکهای ضدکشتی، مینهای هوشمند و پهپادهای دریایی) حضور و کنترل عملیاتی مؤثری در آبراه دارد.
ایران توانسته برخی جریانهای محدود صادراتی (عمدتاً به مقصد چین) را با روشهای مختلف حفظ کند، هرچند این جریانها با ریسک بالا و تحت فشار تحریمهای ثانویه آمریکا همراه بوده است.
۲. دریای سرخ و بابالمندب: تحولات انصارالله و افزایش هزینههای ناوبری
انصارالله یمن با عملیات هدفمند قبلی و بحثهای داخلی درباره مکانیسمهای احتمالی عوارض دریایی، تأثیراتی بر قواعد ناوبری در دریای سرخ گذاشته است. گزارشهای «لویدز لیست» و شرکتهای امنیتی به بررسی این موضوعات در سطوح فرماندهی اشاره دارند. این تحولات، هزینههای بیمه و ناوبری برای مسیرهای انرژی اروپا و آسیا را افزایش داده است.
۳. سواحل سومالی: حادثه توقیف نفتکش آنور ۲۵ و چالشهای امنیتی محلی
سواحل سومالی (بهویژه منطقه پونتلند) شاهد حادثه توقیف نفتکش کوچک «آنور ۲۵» (حامل حدود ۱۸٬۵۰۰ بشکه سوخت و ۱۷ خدمه) توسط نیروهای محلی بوده است. شناور ابتدا در حدود ۳۰ مایل دریایی دور از ساحل توقیف شد و سپس به نزدیکی «حافون» و «بندر بیله» منتقل گردید. این رویداد نشاندهنده تجدید فعالیتهای مرتبط با امنیت و حقوق دریایی محلی است که منابع نظامی سنتکام را پراکنده کرده و چالش جدیدی برای کشتیرانی بینالمللی ایجاد کرده است.
۴. دیدگاه کارشناسان غربی: محدودیتهای راهبرد محاصره
آلستر کروک، افسر سابق سرویس اطلاعاتی MI6 و تحلیلگر مسائل خاورمیانه، در تحلیلهای اخیر خود تأکید کرده که روایت «محاصره موفق و کامل ایران» با واقعیتهای عملی همخوانی ندارد. به گفته وی، ایرانیها گزینههای جایگزین را با هوشمندی تقویت کردهاند و نیروهای آمریکایی در موقعیت احتیاطی و دفاعی قرار گرفتهاند. کروک هشدار داده که ادامه این سیاست میتواند به بنبست عمیقتری برای واشنگتن منجر شود.
۵. راهکارهای بالقوه ایران برای مقابله با محاصره: قدرت سخت و تنوع لجستیکی
جمهوری اسلامی ایران ابزارهای لازم برای مدیریت و خنثیسازی فشار محاصره را در اختیار دارد:
الف) قدرت سخت و بازدارندگی فعال:
ستاد کل نیروهای مسلح و نیروی دریایی سپاه پاسداران آمادگی اسکورت مسلحانه مستقیم کشتیهای تجاری ایرانی را دارند. سیاست مقابله به مثل نیز به عنوان گزینه جدی مطرح است: هرگونه اقدام خصمانه علیه شناورهای ایرانی میتواند با پاسخ متناسب، از جمله توقیف کشتیهای مرتبط با طرفهای متخاصم، مواجه شود. این رویکرد نامتقارن، همراه با قابلیتهای موشکی و پهپادی، بازدارندگی مؤثری ایجاد کرده است.
ب) پدافند غیرعامل و فعالسازی کریدورهای زمینی و ریلی:
ایران با شتاببخشی به کریدورهای جایگزین، می تواند به کاهش وابستگی به مسیرهای دریایی پرریسک کمک کند:
– کریدور شمال-جنوب (INSTC) و رشت-آستارا: پروژه کلیدی با پیشرفت قابل توجه و حمایتهای خارجی، اتصال مستقیم به روسیه، قفقاز و اروپا را تقویت میکند.
– کریدور شرقی و پاکستان: راهآهن چابهار-زاهدان با پیشرفت بالا، تا پایان سال ۲۰۲۶ عملیاتیتر خواهد شد.
– کریدور هرات و مسیرهای شرقی: راهآهن خواف-هرات در حال تکمیل است و هدف حمل بار بیشتری را دنبال میکند.
این کریدورها با حملونقل چندوجهی، تنوع لجستیکی ایجاد کرده و ایران را به سمت هاب منطقهای سوق میدهند.
جمعبندی و تحلیل:
محاصره دریایی ادعایی، تاکنون نتوانسته تجارت حیاتی ایران را قطع کند و در عوض هزینههای جهانی انرژی، بیمه و لجستیک را افزایش داده و منابع نظامی آمریکا را پراکنده کرده است. کاهش شدید ترافیک تنگه هرمز، ادامه محدود جریانهای صادراتی ایران، تحولات دریای سرخ و فعالیتهای محلی در سومالی، همه نشاندهنده محدودیتهای راهبرد یکجانبه و آغاز تغییر تدریجی در هندسه قدرت دریایی هستند.
واشنگتن باید واقعیتهای میدانی را بپذیرد: هرگونه تشدید تنش، با پاسخهای بازدارنده در سطوح مختلف از قدرت سخت دریایی تا تنوع کریدورهای زمینی مواجه خواهد شد. از تنگه هرمز تا بابالمندب و سواحل سومالی، دوران سلطه مطلق دریایی به چالش کشیده شده و نیاز به رویکردهای واقعبینانه و چندجانبه بیش از پیش احساس میشود.
