یادداشت مهمان_حمید بذرافشان مقدم، پژوهشگر اندیشه مطالعات حسینی: غدیر و مباهله هر دو از رخدادهای بنیادین در تاریخ اسلام اند؛ اما کارکرد معرفتی این دو واقعه یکسان نیست غدیر روز اعلام ولایت اکمال دین و تعیین مسیر امت پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است روزی که قرآن درباره آن می فرماید: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لکم دینکم…» (المائة، ۳)؛ امروز دین شما را کامل کردم از این جهت غدیر را میتوان روز هویت یا بی امت دانست؛ روزی که جامعه مؤمنان در می یابد پس از پیامبر رها و بی سرپرست نیست و نسیت آن با ولایت روشن شده است.
اگر غدیر نسبت امیرالمؤمنین علیه السلام را با امت روشن میکند، مباهله نسبت او را با خود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نشان میدهد. در غدیر، علی علیه السلام به عنوان مولای مؤمنان معرفی میشود اما در مباهله، قرآن او را در ذیل تعبیر «أَنفُسَنَا وَأَنفُسَکُمْ قرار می.دهد از این منظر، شدیر روز تثبیت هویت ولایی و عید مبارکی برای امت است و مباهله روز ظهور یکی از مهم ترین فضائل شخصی امیرالمؤمنین علیه السلام وعید و بشارت برای ایشان برای فیم دقیق این فضیلت باید میان فضائل مقایسه ای و فضائل اختصاصی تفاوت گذاشت بسیاری از فضائلی که درباره امیرالمؤمنین علیه السلام نقل و بیان میشود صرفا در مقام مقایسه با دیگران قابل فهم است مانند ایستادگی در میدانهای دشوار سبقت در ایمان فداکاری در لیلة المبیت و پایداری در کنار پیامبر این ها همه فضیلت هایی عظیم اند، اما در آنها عظمت علی علیه السلام در نسبت با رفتار دیگران آشکار می شود.
مباهله از این سنخ نیست در مباهله سخن از این نیست که علی علیه السلام از دیگران شجاع تر ثابت قدم تر یا برتر است؛ بلکه سخن از جایگاه او در نسبت با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله .است این فضیلت، فضیلتی مقایسه ای نیست بلکه فضیلتی هویتی اختصاصی و قرآنی است. آیه مباهله امیر المؤمنین علیه السلام را نه در کنار دیگران بلکه در نزدیک ترین نسبت ممکن با رسول خدا صلی الله علیه و آله معرفی می کند.
آیه مباهله پس از گفت وگوی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله با مسیحیات نجران درباره حقیقت حضرت عیسی علیه السلام نازل شد؛ جایی که پس از اقامه حجت، قرآن دستور داد دو طرف برای داوری الهی عزیزترین و نزدیک ترین افراد خود را حاضر کنند: «فَمَرْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَنَاءَ کُرَ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَ کُرَ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَجَهِلْ فَجَعَلَ لَعَنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ (آل عمران، ۶۱).
در این آیه سه عنوان اصلی دیده می شود: «ابناءنا»، «نساءنا» و «انفسنا». در مقام تحقق خارجی، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله امام حسن و امام حسین علیهما السلام را ذیل «ابناءنا»، حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها را ذیل نساءنا و امیرالمؤمنین علی علیه السلام را ذیل انفسنا» همراه خود آورد. بنابراین، فعل پیامبر در این جا نقش تبیین عملی آیه را دارد؛ قرآن عنوانها را بیان کرد و پیامبر مصادیق عینی آنها را نشان داد.
در میان این سه عنوان تعبیر «انفسنا» اهمیت ویژه ای دارد. این تعبیر نمی تواند تنها به شخص پیامبر صلی الله علیه و آله اشاره داشته باشد؛ زیرا آیه با فعل تذع» بیان شده است یعنی «فراخوانیم» فراخواندن ناظر به کسی است که دعوت میشود نه خود دعوت کننده از سوی دیگر، «انفسنا» را نمی توان به معنای مطلق خویشان یا مردان قوم گرفت زیرا اگر چنین بود انتظار می رفت افراد دیگری از نزدیکان پیامبر نیز در این میدان حاضر شوند. اما در مقام عمل تنها علی بن ابی طالب علیه السلام ذیل این عنوان قرار گرفت.
جمع بودن تعبیر «انفسنا نیز مانع این برداشت نیست. در زبان قرآن و عربی، گاه لفظ به صورت جمع می آید اما در خارج تنها یک مصداق برجسته و منحصر می یابد. در آیه مباهله نیز تعبیر «انفسنا» ظرفیت و شان را بیان می کند اما مصداق خارجی آن در امت پیامبر تنها امیرالمؤمنین علیه السلام است. از این رو آیه مباهله یکی از مهمترین مبانی قرآنی برای تبیین جایگاه علی علیه السلام است جایگاهی که او را نه صرفاً خویشاوند، داماد، صحابی یا یار پیامبر، بلکه «نفس رسول خدا» معرفی می کند.
برای روشن تر شدن این معنا میتوان مراتب نسبت با پیامبر را از یکدیگر تفکیک کرد پایین ترین مرتبه «صحبت است «صاحب» در زبان قرآن الزاماً به معنای ایمان، تبعیت یا هم سنخی نیست گاه تنها همراهی ظاهری را می رساند. قرآن در داستان دو مردی که یکی دیگری را به سبب کفرش سرزنش میکند، از تعبیر «صاحب» استفاده کرده است: «إِذْ قَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ یُحَاوِرُهُ أَکَفَرْتَ (الکهف، ۳۷) پس صرف ،همراهی نشان دهنده قرب حقیقی نیست.
مرتبه بالاتر، «تبعیت است؛ یعنی انسان نه فقط کنار پیامبر، بلکه پیرو راه او باشد. قرآن می فرماید: «حَسُکَ اللهُ وَمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ» (الأنفال، ۶۴)، از تبعیت نیز مرتبه ای عمیق تر وجود دارد که میتوان آن را «معیت» دانست؛ همراهی حقیقی با پیامبر در مسیر ایمان قرآن درباره مؤمنان همراه پیامبر می فرماید: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِینَ مَعَ… (الفتح ، ۲۹). اما تعبیر آیه مباهله درباره امیرالمؤمنین علیه السلام از این مراتب نیز فراتر است. علی علیه السلام در این آیه نه فقط صاحب نه فقط تابع و نه فقط همراه پیامبر، بلکه مصداق «انفسنا» است.
از همین منظر دو عنوان «نفس الرسول» و «زوج البتول» در شناخت امیر المؤمنین علیه السلام اهمیت ویژه مییابد نخستین عنوان، نسبت علی علیه السلام با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را نشان می دهد و دومی نسبت او را با حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها. اگر نفس الرسول بودن بیانگر جایگاه امیرالمؤمنین در نسبت با حقیقت نبوت است زوج البتول بودن نیز نشان می دهد که همسری حضرت زهرا سلام الله علیها نسبتی عادی و صرفاً خانوادگی نیست بلکه نشانه هم کفوی در مرتبه ای ممتاز ،از ،ایمان، طهارت و قرب الهی است.
در کنار این تحلیل قرآنی نباید از نقش عالمانی که میراث مباهله را حفظ کرده اند غفلت کرد. اصل واقعه یعنی حضور پیامبر با أمیر المؤمنین، فاطمه زهرا وحسنین علیهم السلام در منابع فراوان نقل شده است؛ اما بخش مهمی از تفصیل گزارش ها و اعمال مربوط به روز ،مباهله به همت عالمانی مانند «سید بن طاووس» در کتاب اقبال الاعمال حفظ شده است.
در پایان شاید بتوان مباهله را در نسبت با کربلا بهتر فهمید. در مباهله پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اهل بیت خود را به میدان آورد تا صدق نبوت آشکار شود مسیحیان نجران با مشاهده این حقیقت عقب نشستند؛ اما تاریخ اسلام صحنه ای تلخ تر نیز به خود دید روزی که گروهی با نام اسلام در برابر فرزند همین خاندان ایستادند مباهله نشان داد اهل بیت علیهم السلام نشانه صدق پیامبرند؛ عاشورا نشان داد فاصله گرفتن از این نشانه ها امت را تا مرز سقوط می کشاند.
بنابراین، روز مباهله تنها یادآور یک مناظره تاریخی نیست. مباهله واقعه ای قرآنی در تبیین جایگاه اهل بیت علیهم السلام است روزی که قرآن، اهل بیت را معیار صدق نبوت معرفی کرد و امیرالمؤمنین علیه السلام را در بلندترین نسبت با رسول خدا قرار داد اگر غدیر به امت نشان داد صاحب و امام او کیست مباهله نشان داد این امام در نسبت با پیامبر چه جایگاهی دارد: او نفس رسول خدا و زوج بتول است.
