به گزارش خبرگزاری تسنیم از نطنز، قیام 15 خرداد 1342 نقطه عطف تاریخ معاصر ایران و مبداء انقلاب اسلامی محسوب میشود که در پاسخ به اعتراض آیتالله خمینی به «لایحه کاپیتولاسیون» و اصلاحات ارضی شاه رخ داد.
مردمی و خودجوش بودن یکی از ویژگیهای این قیام بود؛ قیام 15 خرداد در شرایطی رخ داد که احزاب و گروههای سیاسی فعال در انفعال و بلاتکلیفی بودند، اما مردم از اقشار گوناگون از جمله روحانیون، طلاب، بازاریان، دانشجویان، روستاییان و کارگران بهصورت خودجوش به صحنه آمدند و با فداکاری بینظیر نظام شاهنشاهی را به مبارزه طلبیدند.
رهبری منحصربهفرد امام خمینی از دیگر ویژگیهای قیام 15 خرداد بود؛ آیتالله خمینی(ره) با شخصیت ممتاز فکری، تسلط بر مکتبهای فلسفی شرق و غرب، مرجعیت دینی، صراحت بیباکانه، قدرت کمنظیر در جذب مخاطب و بیان مردمی، رهبری این قیام را بر عهده گرفت و وی نخستینبار صراحتاً شاه را بهعنوان «شخص اول مملکت» مورد حمله قرار داد و ریشه مشکلات را وجود شاه در رأس حکومت دانست.
مطرح شدن اسلام بهعنوان مکتب مبارزه از دیگر ویژگیهای این قیام خونین بود؛ مردم با الهام از الگوهای اسلامی دست به مبارزه زدند و وقوع این قیام در ماه محرم و بهویژه روز عاشورا، تشبیه شاه به یزید، رهبری روحانیت و مشارکت گسترده گروههای مذهبی همگی نشاندهنده اسلامی بودن مبارزه بود.
مبارزه همزمان علیه استبداد داخلی و استکبار خارجی از دیگر ویژگیهای قیام 15 خرداد بود؛ برخلاف نهضتهای پیشین که معمولاً تنها یک جنبه را هدف میگرفتند، در 15 خرداد مبارزه همزمان علیه استبداد داخلی یعنی شاه و استکبار خارجی یعنی آمریکا انجام شد و این دوجبههای بودن مبارزه در پیروزی نهایی انقلاب 1357 و سرنگونی رژیم پهلوی نقش کلیدی داشت .
رویارویی با اصل نظام شاهنشاهی از دیگر ویژگیهای قیام 15 خرداد است؛ امام خمینی(ره) برخلاف دیگران که فقط به دولتها و نهادهای فرودست انتقاد میکردند، نوک حملات را مستقیماً متوجه شخص شاه کرد ک این کار راه را برای سرنگونی کل نظام شاهنشاهی باز کرد و چهره مزورانه و ماهیت رژیم پهلوی را برای مردم روشن ساخت.
افزایش رشد سیاسی روحانیت و حوزههای علمیه از دیگر ویژگیهای این قیام خونین بود؛ پس از 15 خرداد، روحانیت برای نخستینبار در رأس رهبری یک جنبش سیاسی بزرگ قرار گرفت و حوزههای علمیه وارد صحنههای سیاست کشور شدند و این رویداد فرهنگ نوین مبارزه را حولوحوش روحانیت شکل داد.
الگو قرار گرفتن مذهب برای مبارزه از دیگر ویژگیهای این قیام بود؛ قیام 15 خرداد الگویی برای مبارزه مذهبی ایجاد کرد و نیروهای مبارز بیشتری به مذهب روی آوردند و این رویکرد مذهبی ساختار انقلاب اسلامی را شکل داد.
رشد و آگاهی تودههای مردم از دیگر ویژگیهای قیام 15 خرداد بود؛ این قیام باعث رشد و آگاهی سیاسی تودههای مردم و تکامل مبارزات سیاسی آنها شد. مردم از اقشار مختلف با آگاهی بیشتری در مبارزات سیاسی مشارکت کردند
افشای چهره ریاکارانه شاه از دیگر ویژگیهای این قیام خونین بود؛ قیام 15 خرداد چهره واقعی و ریاکارانه شاه و ماهیت رژیم وی را برای تودههای مردم افشا کرد و اعتماد عمومی به نظام پهلوی را کاهش داد.
بیاعتباری شرق و غرب و پایهگذاری اصل «نه شرقی، نه غربی» نیز از دیگر ویژگیهای این قیام بود؛ قیام 15 خرداد از معدود قیامهایی بود که با واکنش منفی همزمان آمریکا و شوروی روبرو شد و این موضعگیریهای منفی هر دو ابرقدرت، باعث بیاعتباری شرق و غرب در بین مردم و پایهگذاری اصل «نه شرقی و نه غربی» شد.
محو شدن جاذبه گروههای سیاسی غیرمذهبی نیز از دیگر ویژگیهای قیام 15 خرداد بود؛ پس از 15 خرداد، ماهیت گروههای سیاسی وابسته و لیبرال روشن شد و جاذبه گروههای سیاسی غیرمذهبی و ملی محو گردید، قیام گروههای غیرمذهبی را به حاشیه راند و رهبری را به روحانیت داد
مبداء انقلاب اسلامی و منشاء تحولات وسیع از دیگر ویژگیهای این قیام بود؛ اگرچه قیام 15 خرداد ظاهراً تنها یک یا چند روز طول کشید، اما بهدلیل انگیزههای الهی و آثار عمیقش، بهعنوان مبداء انقلاب اسلامی و منشاء تحولات وسیع داخلی و بینالمللی شناخته میشود. انقلاب 1357 واقعاً مدیون قیام 15 خرداد بود.
پس قیام 15 خرداد 1352 نه صرفاً یک رویداد تاریخی کوتاهمدت، بلکه نقطه شروع فرآیندی بود که به سرنگونی رژیم پهلوی، پیروزی انقلاب اسلامی و تشکیل جمهوری اسلامی ایران منجر شد.
یادداشت از رضا زمانی، دکتری علوم سیاسی
انتهای پیام/801
