مکانیسمهای دفاعی در برابر اشتباه
وی با اشاره به اینکه برخی افراد بهجای عذرخواهی، رفتار خود را توجیه میکنند یا تقصیر را به گردن دیگران میاندازند، اظهار کرد: وقتی فرد پذیرش اشتباه را تهدیدی برای تصویر خود از خودش ببیند، باعث میشود که از یکسری مکانیسمهای دفاعی مثل توجیه، فرافکنی و انکار استفاده کند. این مکانیسمهای دفاعی بهطور موقت احساس شرم فرد را کاهش میدهند، اما باعث میشوند فرد مسئولیتپذیری نسبت به اشتباه خود نداشته باشد و تقصیرها را به گردن بقیه بیندازد تا این مسئولیت را از دوش خود بردارد.
رابطه عزتنفس و خودشیفتگی با عذرخواهی
به گفته این روانشناس، ناتوانی در عذرخواهی میتواند نشانه عزتنفس پایین یا برعکس، خودبزرگبینی باشد. در فردی با عزتنفس پایین اگر عذرخواهی کند ممکن است فکر کند که «پس من آدم بدی هستم» و مهر تاییدی بر این فکرش بخورد. در فردی هم که خودبزرگبینی و خودشیفتگی دارد، فکر میکند اگر عذرخواهی کند باعث میشود تصویری که از خود برترش ساخته خراب شود.
نظامآبادی درباره اینکه تجربههای دوران کودکی چگونه بر توانایی فرد برای عذرخواهیکردن تاثیر میگذارد؟ گفت: کودکی که در خانوادهای سالم و با الگوی پذیرنده بزرگ شده، متوجه است که اشتباهکردن با بد بودن متفاوت است و رفتار افراد با شخصیتشان دو چیز مجزا و ماهیت متفاوتی دارند. ما نمیتوانیم براساس یک رفتار اشتباه، مهر بد بودن روی فرد بزنیم، صرفا رفتار آن آدم نامناسب بوده و ارتباطی به شخصیت کلی او ندارد. این افراد موقع اشتباه به راحتی عذرخواهی و آسیبشناسی میکنند، اما کسی که در خانوادهای بزرگ شده که بابت اشتباهاتش تحقیر، تنبیه یا مداوم سرزنش شده، در بزرگسالی موقع اشتباه یا آن را انکار کرده یا از مکانیسمهای دفاعی مثل توجیه و فرافکنی استفاده میکند.
این روانشناس در این باره که چرا بعضی افراد بعد از عذرخواهی همچنان رفتار آسیبزننده خود را تکرار میکنند، تصریح کرد: چون عذرخواهی به تنهایی قرار نیست رفتار فرد را تغییر دهد. زمانی که فرد بینش، آگاهی و انگیزه تغییر آن رفتار را نداشته باشد و آسیبشناسی رفتار را انجام نداده باشد، نمیتواند تغییری در رفتارش بهوجود آورد. معیار اصلی ترمیم در عذرخواهی، تغییر رفتار قابل مشاهده از سمت فردی است که دچار رفتار اشتباه شده است.
نقش والدین در آموزش عذرخواهی به کودکان
وی با تاکید بر اینکه والدین چگونه میتوانند عذرخواهیکردن و پذیرش اشتباه را به فرزندان آموزش دهند، گفت: والدین بهتر است خودشان الگوی عذرخواهیکردن باشند و به کودک نشان دهند که گفتن جمله «اشتباه کردم» چیز بدی نیست. به جای اینکه کودک را مجبور کنند بعد از هر اشتباه بگوید «ببخشید»، با او بنشینند و ببینند این رفتار چه آسیبی زده، برای جبرانش چه کاری میتواند انجام دهد و رفتارش چه تغییری باید کند. اینها باعث میشود فرد با الگویی پذیرنده رشد کند تا بعد از هر رفتار اشتباه آسیبشناسی کند و بتواند عذرخواهی کند.
نظامآبادی در خصوص اینکه اگر فرد مقابل حاضر به عذرخواهی نباشد، چگونه باید با این وضعیت برخورد کرد، اظهار کرد: ما مسئولیتی در قبال عذرخواهی کردن یا نکردن افراد نداریم و این در حیطه کنترل ما نیست. ما نمیتوانیم افراد را مجبور به عذرخواهی کنیم؛ چه بسا اگر مجبور کنیم، آن عذرخواهی اجباری و بدون تغییر رفتار خواهد بود. برای همین بهتر است اول خودمان مرزهایمان را مشخص کنیم، مثلا به خودمان بگوییم «اگر این رفتار دوباره تکرار شود، من از این فرد یا موقعیت فاصله میگیرم»، در واقع به جای کنترل روی عذرخواهی دیگران، باید کنترل روی مرزهای خودمان داشته باشیم و بدانیم چه زمانی باید حفظ فاصله را انجام دهیم.
وی با بیان اینکه عذرخواهی کردن همیشه به معنای پذیرفتن تمام تقصیر نیست، تصریح کرد: قطعا در خیلی از بحثها یک طرف مقصر نیست و دو طرف مقصر هستند. شاید یکی ۶۰ درصد مقصر باشد و یکی ۴۰ درصد یا بالعکس، اما عذرخواهی به این معنی نیست که مسئولیت تمام تنش بهعهده یک نفر است، بلکه فرد قسمتی را که خودش اشتباه کرده میپذیرد. مثلا میگوید «من بابت لحنم ازت عذر میخوام، اما محتوای حرف من همچنان همونه و هیچ عذرخواهی بابتش ندارم چون محتوای حرفم درسته»، پس عذرخواهی به معنای پذیرش تمام تقصیرها نیست و مسئولیت بهطور کامل روی یک نفر تحمیل نمیشود.
نقش عذرخواهی سالم در روابط زوجین
این روانشناس در این باره که در روابط زوجین، عذرخواهی چه نقشی در ترمیم رابطه و کاهش تعارض دارد؟ بیان کرد: در زوجین عذرخواهی سالم میتواند احساس مسئولیتپذیری، امنیت و اعتباردهی را زیاد کند و مانع از این شود که فرد وارد مکانیسم دفاعی شده یا بهسمت طرف مقابل حمله کند. البته عذرخواهی سالم باید با تغییر رفتار همراه باشد، نه صرفا یک «ببخشید» که بخواهد در همه تنشها تکرار شود.
نظامآبادی گفت: ضعیفشدن عذرخواهی، ارتباطی به بدتر شدن آدمها ندارد. مثل فشار روانی، ناهنجاریهای اجتماعی، ناشناس بودن افراد در فضای مجازی و عادیشدن رفتارهای پرخاشگرانه و … باعث میشود که مسئولیتپذیری نسبت به یک اشتباه کاهش پیدا کند و فرد فکر میکند که اگر عذرخواهی کند جایگاهش با عذرخواهی کردن پایینتر میآید.
