حجتالاسلام کاشانی، پژوهشگر تاریخ اسلام در نخستین روز از عزاداری حسینیه آیت الله حق شناس با در تشریح ماهیت و ریشههای انحراف خوارج و شباهتهای رفتاری آنان با برخی جریانات معاصر، به تحلیل این پدیده تاریخی پرداخت.
وی با بیان اینکه دین در همه ابعاد خود اهمیت دارد، گفت: اولویتهای دینی در دورههای مختلف تغییر میکند؛ گاهی موسم حج است و حج اولویت مییابد و گاهی موسم جهاد است. با این حال، دین همواره لازم است، اما هر دورهای ضرورتها، نیازها و چالشهای خاص خود را دارد که باید به آنها پرداخته شود.
این پژوهشگر تاریخ اسلام با اشاره به چرایی طرح مجدد بحث خوارج، اظهار داشت: دلیل پرداختن به این موضوع آن است که برخی علائم و رفتارهای خوارج در جامعه امروز ما نیز قابل ردیابی است و ممکن است برخی خطاهای آنان در رفتار ما نیز تکرار شود. سالهاست که به این موضوع با ادبیات مختلف پرداختهام، اما نیاز به بازخوانی آن همچنان باقی است.
وی تاکید کرد: هدف از این بحث، صحبت صرف درباره تاریخ نیست و قصد نداریم از فردا به هر کسی در خیابان برچسب خوارج بزنیم؛ بلکه هدف این است که من و شنونده، خود را از این آفات مصون بداریم و دچار این خطاها نشویم. گاهی اوقات خطاهای ما بدون آنکه متوجه باشیم، به رفتار خوارج نزدیک میشود.
حجتالاسلام کاشانی در ادامه به تعریف و چگونگی ظهور خوارج پرداخت و افزود: شناخت دقیق خوارج پس از جنگ نهروان محقق شد، اما اهمیت این موضوع در آن است که بحث خوارج، در واقع «آسیبشناسی مدعیان دینداری» است. البته ما با هیچ گروه خاصی همانندسازی نمیکنیم، اما باید بدانیم خوارج افرادی بودند که از لحاظ ظاهری بسیار پرکار و اهل عبادت بودند.
وی تصریح کرد: میگویم «به ظاهر» دیندار، زیرا حقیقتاً دیندار نبودند. در منابع شیعی و سنی شاخصههایی برای آنان ذکر شده است؛ از جمله اینکه سر و صدای زیادی دارند و مدام اهل جدال هستند. ظهور و رفتارشان چنان با نماز و قرآن آمیخته بود که وقتی فردی دیندار آنان را میدید، نسبت به دینداری خود دچار شک و تردید میشد.
این استاد حوزه علمیه با توصیف فضای شب جنگ نهروان گفت: خوارج چنان با صدای بلند نماز میخواندند و قرآن تلاوت میکردند که صدای گریه و ضجهشان مانند «وزوز زنبور» فضا را پر کرده بود. بحث خوارج به درد بیدینها و لاابالیها نمیخورد؛ چرا که آفت در خودِ جهل نیست، بلکه این یک آفتِ دینداری است.
وی با اشاره به عملکرد آنان در جنگ صفین خاطرنشان کرد: این گروه در جنگ با امیرالمؤمنین (ع) خوب میجنگیدند و در ظاهر شجاعت داشتند، اما با رسیدن به ماجرای حکمیت، نسبت به امام اعتراض کردند و گفتند چرا با معاویه وارد بازی میشوید؟ آنها حکمیت را حرام و حتی کفر میدانستند. در نتیجه، اعداد عجیبی مانند ۱۲ هزار نفر از سپاه امیرالمؤمنین خارج شدند و احساس کردند اولویت، از پای درآوردن حضرت علی (ع) است.
حجتالاسلام کاشانی یکی از دلایل شباهت این تفکر با گروههایی مانند داعش را همین ویژگی دانست و گفت: آنها همه اعمال خود، حتی راهزنی و قتل آدمها را به خدا نسبت میدادند. در هر جامعهای میتوان انواع اولویتسازیهای غلط را ایجاد کرد؛ حتی در شرایط آتشبس و جنگ امروز نیز این احتمال وجود دارد.
وی ریشه این انحراف را فراتر از جنگ نهروان دانست و افزود: ریشههای این تفکر پیش از آن نیز در کسانی که شبیه به اینها بودند، دیده میشد. خوارج نسبت به دو خلیفه اول عرق داشتند، اما وقتی بحث حکمیت پیش آمد، در نهروان گفتند این خطای شماست. برخی حتی در صلح حدیبیه نیز در مقابل اصل حق ایستادند و پیامبر را نهی از منکر میکردند.
این پژوهشگر تاریخ اسلام تاکید کرد: خوارج ظاهر دینی دارند، اما روح و لبّ مرضشان «تکبر» است؛ به گونهای که خود را همهچیزدان و همهچیزفهم میپندارند و دیگران را نفهم میدانند. این گستاخی که به پیامبر (ص) نهیب میزدند، از همانجا شروع شد. روزی پیامبر در حال تقسیم غنائم بود که یکی از این افراد آمد و گفت: «به عدالت تقسیم کن». پیامبر در پاسخ فرمودند: «اگر من عادل نباشم، پس چه کسی عادل است؟»
وی در تشریح مفهوم «مارق» گفت: در روایات، خوارج را از دین خارج (مارق) دانستهاند، همانطور که تیر از کمان رها میشود و به زودی از دایره اهل ایمان پرتاب میگردد. لذا ما شیعیان، خوارج اولیه را به دلیل بغض ورزیدن نسبت به امیرالمؤمنین (ع)، نامسلمان میدانیم.
حجتالاسلام کاشانی در پایان به خاستگاه قومی و اجتماعی این گروه اشاره کرد و گفت: خوارج اکثراً یمنیتبار بودند، یعنی اهل حزببازی و تعصب قبیلهای بودند و برایشان نژاد عرب اهمیت داشت؛ به طوری که اگر میفهمیدند کسی با غیر عرب ازدواج کرده، به او خرده میگرفتند. اگر امروز هم در میان ما علاقه به حزببازی و تعصبات خاص وجود دارد، باید ترسید.
وی افزود: وقتی خلفا بعد از پیامبر به حکومت رسیدند، برخی اعتراض کردند و عدهای نیز چون فکر میکردند با رفتن پیامبر دین تمام شده، از اسلام برگشتند. در جنگهای خلفا نیاز به سرباز بود و اعراب یمن که سلحشور بودند و با قریش رقابت داشتند، وارد میدان شدند. توان آنها در جنگ بود و در کوفه ساکن شدند. این گروه پول میگرفتند و میجنگیدند و به حق و باطل کاری نداشتند. بنابراین، خوارج نخستین یمنیتباران کوفی بودند که با این ویژگیها شکل گرفتند.
