به گزارش خبرآنلاین، در پی حذف دانشگاه های ایرانی از رتبه بندی «پایداری و تأثیرگذاری» (Sustainability Impact Ratings) تایمز که در روزهای اخیر بازتاب یافت، مؤسسه تایمز در پاسخ به تحریم‌ها را دلیل عدم پذیرش مؤسسات ایرانی در این رتبه‌بندی اعلام کرد. در همین زمینه، در گفت‌وگو با بهروز رسولی، استادیار پژوهشکده جامعه و اطلاعات پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) و متخصص علم‌سنجی، موضوع بازگشت دانشگاه‌های ایران به این رتبه‌بندی، پیامدهای حذف از آن و ضرورت حضور دانشگاه‌ها در نظام‌های ارزیابی بین‌المللی بررسی شد.
بهروز رسولی در گفت‌وگو با ایسنا، اظهار کرد: دلیل این اتفاق به اعمال تحریم‌ها بازمی‌گردد. موسسه تایمز شرکت در این رتبه‌بندی را منوط به عضویت در شبکه پایداری و تأثیرگذاری کرد و دانشگاه‌ها باید برای عضویت در این شبکه مبلغی را پرداخت می‌کردند.
وی ادامه داد: اما متأسفانه به دلیل تحریم‌ها اعلام شد که امکان پذیرش مؤسسات ایرانی وجود ندارد. سال گذشته این موضوع به دانشگاه‌ها اعلام شد و ما نیز به مسئولان این رتبه‌بندی اعلام کردیم که ما پرداخت‌های بین‌المللی متعددی انجام می‌دهیم و امکان انتقال مبالغ را داریم و از این نظر مشکلی وجود ندارد. ولی این شرکت‌ها به دلیل اینکه خصوصی هستند، می‌ترسند که به خاطر همکاری با دانشگاه‌های ایرانی دچار مشکل شوند.
مشاور علم‌سنجی و رتبه‌بندی دانشگاه‌ها خاطر نشان کرد: همان زمان نیز دانشگاه‌هایی مانند دانشگاه تهران آمادگی پرداخت این مبلغ را داشتند. بنابراین مشکل، پرداخت پول نبود؛ بلکه خود شرکت امکان همکاری با دانشگاه‌های ایرانی را نداشت.
رایزنی برای دور زدن تحریم‌ها
استادیار پژوهشگاه ایرانداک از آغاز رایزنی‌ها برای حل این مسئله خبر داد و گفت: در دانشگاه تهران گفتگوهایی را آغاز کرده‌ایم و قرار است جلساتی در این زمینه برگزار شود تا ببینیم آیا راهکاری برای رفع این مشکل وجود دارد یا خیر.
وی افزود: پیشنهادهایی را نیز به مسئولان این رتبه‌بندی ارائه کرده‌ایم. اکنون دانشگاه‌های ایرانی هزینه انتشار مقالات (APC) را در بسیاری از مجلات بین‌المللی پرداخت می‌کنند و یا عضویت در برخی انجمن‌های علمی بین‌المللی از طریق اشخاص ثالث یا شرکت‌های واسطه انجام می‌شود و همچنین ایرانداک با همین روش توانسته دسترسی دانشگاه‌ها به پایگاه‌های علمی را فراهم کند، بر همین اساس تصور می‌کنیم در این مورد نیز بتوان راه‌حلی پیدا کرد.
وی اظهار کرد: امسال به دلیل اینکه آمادگی آن وجود نداشت، نتوانستیم در موعد مقرر به نتیجه برسیم، ولی امیدواریم در سال‌های آینده این مشکل برطرف شود.
پیامدهای حذف دانشگاه‌های ایران از رتبه‌بندی تاثیرگذاری
این پژوهشگر حوزه علم‌سنجی درباره پیامدهای حذف دانشگاه‌های ایرانی از رتبه‌بندی تأثیرگذاری تایمز گفت: طبیعتاً این موضوع پیامدهایی برای دانشگاه‌های کشور دارد. مهم‌ترین پیامد آن کاهش رویت‌پذیری بین‌المللی (Visibility) دانشگاه‌هاست. وقتی دانشگاهی در چنین نظام‌های ارزیابی حضور داشته باشد، بخشی از یک شبکه جهانی محسوب می‌شود و همین موضوع در معرفی ظرفیت‌های آن مؤثر است.
وی ادامه داد: امروز در اسناد توسعه کشور نیز بر بین‌المللی‌شدن دانشگاه‌ها تأکید می‌شود. در برنامه هفتم پیشرفت بر جذب دانشجوی خارجی، گسترش همکاری‌های بین‌المللی و توسعه تعاملات علمی تاکید شده که همگی نیازمند آن است که دانشگاه در عرصه‌های بین‌المللی حضور داشته باشد.
رسولی با بیان اینکه رتبه‌بندی تأثیرگذاری تایمز بر مبنای اهداف توسعه پایدار سازمان ملل شکل گرفته است، اظهار کرد: این رتبه‌بندی برخلاف رتبه‌بندی‌های آموزشی و پژوهشی، مستقیماً آموزش و پژوهش را ارزیابی نمی‌کند، بلکه عملکرد دانشگاه‌ها را در حوزه‌هایی مانند تحقق اهداف توسعه پایدار، برابری، تنوع و مسئولیت اجتماعی بررسی می‌کند.
وی افزود: برای مثال، دانشجوی بین‌المللی که قصد همکاری یا ثبت‌نام در دانشگاه‌های ما را داشته باشد، ممکن است بخواهد بداند آن دانشگاه در حوزه «برابری، تنوع و شمول» چگونه عمل کرده و چه سیاست‌هایی در این زمینه داشته است. چنین اطلاعاتی در این رتبه‌بندی قابل مشاهده است. البته اهمیت این رتبه‌بندی به اندازه رتبه‌بندی‌های اصلی دانشگاهی مثل «رتبه‌بندی جهانی دانشگاه‌ها» نیست.
وقتی رتبه‌بندی تایمز رایگان بود، دانشگاه‌های ایرانی چندان مشارکت نمی‌کردند
رسولی با انتقاد از عدم مشارکت برخی دانشگاه‌ها در این رتبه‌بندی گفت: تا سال گذشته که حضور در این رتبه‌بندی رایگان بود؛ بسیاری از دانشگاه‌های ایرانی در آن مشارکت فعالی نداشتند و به دلیل اینکه این رتبه‌بندی به اهداف توسعه پایدار سازمان ملل مرتبط بود، در مورد آن انتقادهایی مطرح می‌کردند و حاضر به ارائه اطلاعات در مورد شاخص‌های آن نبودند.
روند اررزیابی دانشگاه‌ها در رتبه‌بندی تاثیرگذاری تایمز
عضو هیئت‌علمی ایرانداک درباره روند ارزیابی دانشگاه‌ها در رتبه‌بندی تأثیرگذاری تایمز نیز توضیح داد: در این نظام صرفاً دریافت داده‌های عددی مطرح نیست. دانشگاه‌ها باید برای بسیاری از شاخص‌ها مستندات و شواهد ارائه کنند؛ برای مثال، اگر ادعا می‌کنند ساختمان‌های دانشگاه از تجهیزات هوشمند برای کاهش مصرف انرژی استفاده می‌کند، باید مدارک، تصاویر و مستندات آن را ارائه دهند.
وی افزود: همچنین اگر دانشگاه اعلام کند اعضای هیئت علمی آن در تدوین یک سیاست عمومی یا سند ملی نقش داشته‌اند، لازم است مدارک مربوط به این مشارکت را نیز ارائه کند. بنابراین فرآیند ارزیابی صرفاً مبتنی بر اعداد نیست و بررسی مستندات نیز بخش مهمی از آن را تشکیل می‌دهد.
حضور در رتبه‌بندی‌ها؛ الزام حرفه‌ای یا یک دغدغه تجملی؟
رسولی در پاسخ به این پرسش که با توجه به شرایط کشور و دانشگاه‌ها حضور در نظام‌های رتبه‌بندی اولویت دارد؟ گفت: به عنوان فردی که در حوزه علم‌سنجی فعالیت کرده، در زمینه ارزیابی دانشگاه‌ها مشاوره می‌دهد و به این حوزه علاقه‌مند است، معتقدم این موضوع از الزامات حرفه‌ای دانشگاه‌هاست. دانشگاه یک نهاد حرفه‌ای است و مانند هر حرفه دیگری یک‌سری الزامات دارد. اگر قرار است دانشگاه داشته باشیم، باید استانداردها و الزامات آن را نیز رعایت کنیم.
وی ادامه داد: مسئله فقط حضور در رتبه‌بندی نیست، بلکه موضوع رعایت اصول حرفه‌ای دانشگاه است. اگر دانشگاهی می‌خواهد در فضای بین‌المللی فعالیت کند، باید الزامات این فضا را بپذیرد و خود را با آنها هماهنگ کند. همان‌طور که در هیچ حوزه حرفه‌ای دیگری نمی‌توان با دور زدن استانداردها انتظار عملکرد درست داشت، در دانشگاه نیز باید الزامات حرفه‌ای رعایت شود.
رسولی با اشاره به برخی رویکردهای نادرست در دانشگاه‌ها گفت: گاهی می‌بینیم برخی به دنبال راه‌هایی هستند که هزینه‌ها را کاهش دهند؛ برای مثال می‌پرسند چرا باید برای دسترسی به برخی پایگاه‌های اطلاعاتی یا خدمات بین‌المللی هزینه پرداخت کنیم و چرا از روش‌های غیررسمی استفاده نکنیم. اما این نگاه با فلسفه وجودی دانشگاه سازگار نیست.
وی تأکید کرد: ممکن است حضور در این رتبه‌بندی‌ها در کوتاه‌مدت دستاورد ملموسی برای دانشگاه نداشته باشد، اما در بلندمدت می‌تواند به ارتقای کیفیت دانشگاه‌ها کمک کند.
این متخصص علم‌سنجی خاطر نشان کرد: حداقل فایده این فرآیند آن است که دانشگاه‌ها مجبور می‌شوند داده‌های خود را مدیریت کنند. بسیاری از دانشگاه‌ها حتی اطلاعات منسجمی درباره شاخص‌های داخلی خود ندارند؛ برای مثال ممکن است آمار دقیق و قابل اتکایی درباره تعداد دانشجویان، وضعیت آموزشی، عملکرد پژوهشی یا سایر شاخص‌های خود نداشته باشند. گاهی حتی وقتی آمار تعداد دانشجویان را از مسئولان مختلف دانشگاه می‌پرسیم، نتایج متفاوت است. بنابراین دانشگاه وارد چنین فرآیندهایی می‌شود، ناچار است یک نظام داده‌ای ایجاد کند، اطلاعات خود را سامان دهد و عملکرد خود را با سال‌های گذشته مقایسه کند. همچنین دانشگاه می‌تواند متوجه شود در فضای جهانی چه موضوعاتی اهمیت بیشتری دارند و برای بهبود چه حوزه‌هایی باید برنامه‌ریزی کند.
رسولی با اشاره به اهمیت رقابت منطقه‌ای اظهار کرد: موضوع فقط رقابت با دانشگاه‌های بزرگ جهان نیست؛ ما در منطقه نیز با کشورهایی مانند عربستان و ترکیه رقابت داریم و نباید این مسئله را نادیده بگیریم و حضور در این رتبه‌بندی‌ها امکان مقایسه با دانشگاه‌های این کشورها را فراهم می‌کند.
۲۳۳۲۳۶
