به گزارش خبرنگار مهر، نشست علمی با عنوان «بررسی وضعیت حفاظت از مراکز عبادی و دینی از منظر فقه اسلامی و حقوق بشردوستانه» به میزبانی مرکز صلح و گفتگوی دانشگاه ادیان و مذاهب در موسسه طلوع برگزار شد.
در این نشست، آیتالله مبلغی، نماینده مجلس خبرگان رهبری و نماینده ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی، به تبیین ابعاد فقهی و کلامی ضرورت حفظ اماکن مذهبی پرداخت.
وی در ابتدای سخنان خود با تأکید بر اینکه حفاظت از معابد یک ضرورت برای جامعه و نسل امروز است، اظهار داشت: «در ادبیات معاصر، حفاظت از معابد غالباً در ذیل “حقوق بشردوستانه” و صرفاً در چارچوب مخاصمات مسلحانه و جنگها تعریف شده است؛ درحالیکه تخریب معابد همواره ناشی از جنگ رسمی نیست، بلکه گاهی ریشه در بیتوجهی، تعصبات و یا فقر فرهنگی جوامع دارد.» از این رو، ایشان لزوم خروج این مسئله از انحصار دوران جنگ و ورود جدی آن به عرصههای کلام و فقه اسلامی بهعنوان یک «تکلیف فقهی مستمر» را خواستار شد.
پیشنیاز کلامی: مطلوبیت معابد غیرمسلمانان نزد خداوند
آیتالله مبلغی در ادامه به تبیین مبانی کلامی این موضوع پرداخت و افزود: «برای صدور حکم فقهی مبنی بر وجوب حفاظت از کلیساها، کنیسهها، صومعهها و مساجد، ابتدا باید از منظر علم کلام (کلامالافعال) ثابت شود که وجود این اماکن نزد خداوند مطلوبیت دارد.»
مرکز ثقل استدلال ایشان برای اثبات این مطلوبیت، آیه ۴۰ سوره حج بود:
«…وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِیَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللَّهِ کَثِیرًا…»
نماینده ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی با تحلیل این آیه شریفه تصریح کرد: «دفع عدهای از مردم به دست خداوند در مقابل عدهای دیگر برای منع از هدم معابد، یک سنت الهی است؛ چه آنکه دفع الناس فعل خداوند است.»
وی افزود که با اثبات این موضوع، دو نکته روشن میشود: نخست اینکه این پدیده در زمره افعال الهی قرار میگیرد و ماهیتی کلامی دارد (که استکشاف گزاره فقهی وجوب حفاظت را ممکن میسازد)؛ و دوم آنکه، “دفع الله الناس” بیانگر یک سنت الهی اجتماعیِ ساری، جاری و حاکم بر جوامع است و از آنجا که سنن الهی غیرقابلتبدیل هستند، مطلوبیت حفظ این اماکن محدود به زمان خاصی نیست.
بررسی شبهه نسخ و ارائه پنج استدلال قرآنی
در بخش دیگری از این نشست، به شبههای پیرامون نسخ ادیان پیشین پاسخ داده شد. شبهه مطرحشده این بود که اگر ادیان پیشین منسوخ شدهاند، آیا معابد آنها نیز اعتبار خود را از دست داده و سخن آیه صرفاً مربوط به مرحله قبل از نسخ بوده است؟
آیتالله مبلغی برای رد این شبهه و اثبات اعتبار همیشگی مطلوبیت معابد حتی پس از نسخ، پنج استدلال قرآنی زیر را ارائه کرد:
۱. علتیابی در آیه (تعلیل): قرآن علت حفاظت از معابد را چنین بیان میکند: «یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللَّهِ کَثِیرًا». از آنجا که این اماکن همچنان محل ذکر خداوند و راز و نیاز انسانها هستند، علت مطلوبیت آنها پابرجاست.
۲. سیاق آیه: خداوند تمامی معابد را در یک سیاق و ردیف قرار داده است. عدم رعایت ترتیب تاریخی در ذکر آنها (نظیر تقدم کنیسه یهودیان بر کلیسای مسیحیان) نشان میدهد که بحث بر سر ارزش ذاتی این مکانها برای عبادت است، نه اعتبار مقطعی آنها.
3. دائمی بودن دفع فساد: تخریب معابد از مصادیق «فساد در زمین» است که ذیل سنت عامتر «ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الارض» قرار میگیرد. از آنجا که مقابله با فساد امری دائمی است، حفاظت از معابد نیز سنتی همیشگی است.
۴. تمجید ایجابی از عدم استکبار رهبانان: قرآن در سوره مائده آیه ۸۲ از «قِسِّیسِینَ وَرُهْبَانًا» به دلیل عدم استکبارشان تمجید میکند. از آنجا که هویت «راهب» با «دیر و صومعه» گره خورده و صومعه خاستگاه دوری از استکبار است، این تمجید دربردارنده تأیید و مطلوبیت مکانی است که این فضایل در آن شکل میگیرد.
۵. فراخوان همگرایی ادیان: قرآن اهل کتاب را به «کلمه سواء» (وحدت در عبادت خداوند) فرا میخواند. بستر طبیعی عبادت نیازمند معبد است؛ از این رو، دعوت به عبادت مشترک منطقاً به معنای به رسمیت شناختن و مطلوبیت مکان آن عبادت است.
استنتاج فقهی؛ صدور حکم لزوم حفظ معابد
نماینده مجلس خبرگان رهبری در پایان با جمعبندی مباحث مطرحشده، به استخراج حکم فقهی پرداخت و گفت: اصل مطلوبیت از گزاره کلامی “دفع الله” استفاده میشود و بر پایه این اصل میتوان گزاره فقهی لزوم حفاظت از این معابد را ارائه کرد.
وی تأکید کرد: وقتی از منظر کلامی و بر اساس سنت حاکمِ دفع الله، ثابت شد که حفظ تمام خانههای عبادت نزد خداوند متعال مطلوب است و تخریب آنها مصداق فساد به شمار میرود، فقیه نباید در صدور حکم شرعی بر لزوم حفظ این معابد، حتی برای مرحله بعد از نسخ، درنگ کند.
بر این اساس، خروجی و قاعده فقهی برآمده از این نشست علمی چنین اعلام شد: هرآنچه نزد خداوند مطلوب است و تخریب آن مصداق فساد باشد، دفع آن فساد و حفظ آن مکان واجب است.
