محسن جلیلی پژوهشگر و آهنگساز موسیقی که طی سال های اخیر تجربه های متفاوتی را در عرصه های تولیدی و اجرایی پروژه های موسیقایی پشت سرگذاشته است در گفتگو با خبرنگار مهر از تولید و آفرینش یک مجموعه موسیقایی آرام بخش ایرانی ویژه حیوانات خانگی خبر داد و گفت: ایده این مجموعه از توجه به یک واقعیت ساده اما مهم شکل گرفت؛ حیوانات خانگی امروز بخش مهمی از زندگی بسیاری از مردم هستند که در موارد زیادی کنار انسان‌ها در شهرها و روستاها زندگی می‌کنند اما هم‌زمان در معرض صداهای مزاحم، آلودگی صوتی، رفت‌وآمد، تنهایی، تغییر محیط، اضطراب جدایی و گاهی رفتارهای نادرست انسانی قرار دارند. این شرایط می‌تواند در بعضی حیوانات با نشانه‌هایی مانند بی‌قراری، ترس، پنهان‌شدن، رفتارهای تهاجمی، کاهش تحرک یا اضطراب همراه شود. از سوی دیگر، ناراحتی حیوان معمولاً بر آرامش صاحب او نیز اثرمی‌گذارد بنابراین به دنبال ساخت آثاری بودم که بتوانند در کنار مراقبت صحیح، محیطی آرام‌تر و دلپذیرتر برای حیوان و صاحبش ایجاد کنند.
وی ادامه داد: هدف من ساخت موسیقی‌ای بود که فقط برای حیوان قابل‌تحمل نباشد، بلکه برای انسان نیز شنیدنی، زیبا و لذت‌بخش باشد. البته وجه تمایز اصلی این پروژه، ترکیب سه حوزه «مطالعه اسناد و متون کهن علمی، ادبی و پزشکی»، «توجه به یافته‌های جدید موسیقی‌درمانی و رفتارشناسی حیوانات» و «استفاده از ظرفیت‌های موسیقی ایرانی» است. در این چارچوب در بسیاری از آثار موجود، صداهایی مانند باران، امواج دریا یا موسیقی‌های ساده و تکرارشونده تولید می‌شود. این صداها می‌توانند برای برخی حیوانات خوشایند باشند اما در این مجموعه تلاش شده است طراحی موسیقایی با شناخت بیشتری از ویژگی‌های شنیداری و رفتاری سگ‌ها و گربه‌ها انجام شود. در عین حال، این آثار صرفاً مجموعه‌ای از صداهای محیطی یا قطعاتی با عنوان «موسیقی حیوانات» نیستند. موسیقی ایرانی، با ظرفیت‌های ملودیک، ریتمیک و عاطفی خود، در ساختار این آلبوم‌ها حضور دارد و همین موضوع باعث می‌شود آثار برای شنونده انسانی نیز ارزش شنیداری داشته باشند.
این پژوهشگر و مدرس موسیقی با اشاره به تحقیقاتی که در این زمینه از متون کهن ایرانی اسلامی انجام داده است، بیان کرد: در متون کهن، گزارش‌ها و روایت‌های متعددی درباره واکنش حیوانات به صدا و موسیقی وجود دارد. در آثاری مانند «موسیقی کبیر»، «احصاءالعلوم فارابی»، «احیاءعلوم دین غزالی»، «عجایب‌المخلوقات قزوینی»، «نزهت‌نامه علایی»، «قابوس‌نامه»، «مرزبان‌نامه» و برخی متون مربوط به شکار و پرورش حیوانات، به ارتباط میان صدا، رفتار و حرکت حیوانات اشاره شده است. برای مثال، در برخی گزارش‌ها آمده است که آواز بر رفتار شتر اثر می‌گذاشته، فیل با آواز و صدای دف سرگرم می‌شده و شتران با شنیدن آواز در شب به حرکت ادامه می‌داده‌اند. همچنین در متون مربوط به شکار، از طبل، نای و سازهای مختلف برای جذب، هدایت یا تحریک حیواناتی مانند باز و یوز استفاده شده است. البته باید میان «گزارش تاریخی» و «اثبات علمی مدرن» تفاوت قائل شویم. این متون برای ما ارزش فرهنگی، تاریخی و ایده‌پردازانه دارند، اما نمی‌توان همه روایت‌های آنها را به عنوان آزمایش علمی کنترل‌شده تلقی کرد. اهمیت این منابع در آن است که نشان می‌دهند انسان در فرهنگ‌های گذشته نیز متوجه ارتباط میان صدا و رفتار حیوانات بوده است.
جلیلی در پاسخ به این پرسش آیا این موسیقی فقط برای حیوانات طراحی شده است؟ توضیح داد: یکی از اهداف مهم من این بود که این آلبوم‌ها برای انسان نیز شنیدنی باشند. بسیاری از صاحبان حیوانات، موسیقی را در فضای مشترک خانه پخش می‌کنند. بنابراین اگر موسیقی برای انسان ناخوشایند یا خسته‌کننده باشد، احتمال استفاده مداوم از آن کاهش پیدا می‌کند. در این پروژه تلاش شده است میان نیاز شنیداری حیوان و زیبایی‌شناسی انسانی تعادل ایجاد شود. موسیقی باید برای حیوان، آرام و غیرتحریک‌کننده باشد و برای انسان نیز دارای ملودی، هویت، احساس و کیفیت هنری باشد. حضور موسیقی ایرانی در این آثار به همین دلیل اهمیت دارد. این موسیقی می‌تواند ضمن حفظ هویت فرهنگی، فضای عاطفی و آرامش‌بخشی برای اعضای خانواده ایجاد کند.
وی تصریح کرد: این پروژه تلاشی برای ایجاد پیوند میان میراث علمی و ادبی ایران، دانش موسیقی امروز و نیازهای زندگی معاصر است. ما در گذشته روایت‌های زیادی درباره اثر صدا بر حیوانات داشته‌ایم و امروز می‌توانیم این موضوع را با نگاه منظم‌تر، مسئولانه‌تر و مبتنی بر مشاهده بررسی کنیم. این آلبوم‌ها دعوتی هستند به اینکه در کنار مراقبت‌های جسمی، به آرامش، امنیت و تجربه حسی حیوانات نیز توجه کنیم. به عبارتی این مجموعه تلاشی است برای ساخت موسیقی آرام‌بخش برای حیوانات خانگی؛ موسیقی‌ای با الهام از اسناد کهن، دانش موسیقی‌درمانی و هویت موسیقی ایرانی که هم برای حیوان و هم برای انسان، تجربه‌ای شنیدنی و آرامش‌آفرین فراهم می‌کند.
علیرضا سعیدی
