به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان،سالهاست که زنگ خطر کاهش منابع آبی و تشدید خشکسالی در استان سمنان به صدا درآمده و کشاورزان این دیار را با چالشی بزرگ روبهرو ساخته است.
خشکسالی و شوری خاک؛ معادله دشوار کشاورزی در غرب سمنان
غرب این استان با شهرستانهای گرمسار و آرادان، روزگاری مهد کشت محصولات پرآببر بود؛ اما امروز، اقلیم در حال تغییر، سفرههای آب زیرزمینی تهی شده و شوری خاک، مهمان ناخوانده مزارع شده است.
در چنین شرایطی، یافتن جایگزینی مقاوم که هم با طبیعت خشک کویر سازگار باشد و هم صرفه اقتصادی برای کشاورز داشته باشد، به یک ضرورت انکارناپذیر تبدیل شده است.
طلای سبز در سرزمین کمآبی؛ پسته راهگشا است
پسته، این محصول استراتژیک و ارزشمند که در ایران به «طلای سبز» شهرت یافته، سالهاست که در مناطق مرکزی و کویری کشور نظیر کرمان و خراسان رضوی جای پای محکمی برای خود باز کرده است.
اما آمارهای رسمی حاکی از آن است که استان سمنان نیز با دارا بودن بیش از 1708 کیلوگرم عملکرد پسته در هکتار، یکی از قطبهای مهم تولید این محصول در کشور محسوب میشود.
با این حال، فاصله معنادار عملکرد پسته در ایران با میانگین جهانی (848 کیلوگرم در هکتار در ایران در مقابل 4190 کیلوگرم در آمریکا) نشان میدهد که مسیر توسعه این محصول همچنان با چالشهای جدی مدیریتی و فنی همراه است.
دادههای علمی جدیدترین پژوهشها نشان میدهد که پسته نه تنها در برابر خشکی مقاوم است، بلکه مکانیسمهای دفاعی پیچیدهای برای بقا در شرایط سخت دارد. مطالعات فیزیولوژیک بر روی ژنوتیپهای مختلف پسته در ایران حاکی از آن است که ارقامی نظیر «سفید» و «قرمز» با کاهش نشت الکترولیت و افزایش محتوای نسبی آب برگ (بیش از 59 درصد)، توانایی بالایی در تحمل تنش خشکی از خود نشان میدهند.
به عبارت دیگر، درخت پسته با ریشههای عمیق و وجود لایه مومی بر روی برگهای خود، میتواند جایی زنده بماند که بسیاری از محصولات باغی دیگر از پای درمیآیند.
پنج هزار هکتار؛ وسعت باغات پسته در گرمسار و آرادان
منطقه غرب سمنان به ویژه شهرستان دامغان که در پژوهشهای مرتبط با شوری خاک و مدیریت آبیاری مورد مطالعه قرار گرفته، یکی از نقاط کلیدی برای توسعه کشت پسته با استفاده از روشهای نوین آبیاری مانند سامانه قطرهای سطحی و زیرسطحی است.
با این حال، پژوهشها نشان میدهد که بهرهوری آب در باغات پسته این استان هنوز پایین است و تنها به 0.25 کیلوگرم محصول به ازای هر مترمکعب آب میرسد. این عدد در حالی ثبت شده که برای رقابت با تولیدکنندگان برتر جهان، نه تنها نیاز به افزایش عملکرد داریم، بلکه باید به ازای هر قطره آب، محصول بیشتری برداشت کنیم.
علاوه بر جنبههای فنی و اقلیمی، تغییر الگوی کشت به سمت پسته، ابعاد اجتماعی و اقتصادی گستردهای نیز دارد.
این محصول نه تنها اشتغالزایی قابل توجهی در بخش فرآوری و بستهبندی ایجاد میکند، بلکه به عنوان یکی از اقلام اصلی صادرات غیرنفتی ایران (حدود 8 درصد) نقش مهمی در اقتصاد ملی ایفا میکند.
از سوی دیگر، تحقیقات نشان داده که با استفاده از روش «سرشاخهکاری» و جایگزینی ارقام پربازده نظیر «کله قوچی» و «احمدآقایی» با ارقام کمبازده قدیمی، میتوان عملکرد باغات را تا سه برابر افزایش داد و سودآوری را برای کشاورز تضمین کرد.
با این تفاسیر، آنچه امروز در شهرستانهای گرمسار و آرادان در حال وقوع است، صرفاً یک تغییر ساده در نوع کشت نیست؛ بلکه یک تحول بنیادین برای سازگاری با آینده است.
کشت پنج هزار هکتار پسته در غرب سمنان، گواه این واقعیت است که کشاورزان منطقه تشنه دانش و فناوریهای نوین هستند.
برگزاری کارگاههای آموزشی مدیریت باغات پسته توسط جهاد کشاورزی، پلی است میان یافتههای علمی و عرصه عمل؛ پلی که میتواند «شفافیت مدیریتی» و «بهرهوری پایدار» را به عنوان دو بال اصلی این تحول، به پرواز درآورد.
مجید جندقیان ، مدیر ترویج و آموزش جهاد کشاورزی استان سمنان در همین رابطه ،اظهار داشت: استقبال بهرهبرداران غرب استان از کشت پسته مطلوب بوده و هدف از برگزاری این کارگاه، آشنایی آنان با آخرین دستاوردهای علمی در حوزه تولید پسته است.
وی افزود: رویکرد اصلی این دورههای آموزشی، بهبود مدیریت باغات و افزایش بهرهوری است که در نهایت به ارتقای کیفیت محصول و سودآوری مستقیم برای باغداران منجر خواهد شد.
جندقیان تصریح کرد: ارائه آموزشهای تخصصی، زمینهساز کاهش هزینههای تولید و مصرف بهینه نهادههاست و در این کلاسها، بهرهبرداران با شیوههای صحیح آبیاری، روشهای مقابله با آفات و اصول تغذیه درخت پسته آشنا میشوند.
مدیر ترویج و آموزش جهاد کشاورزی سمنان ،خاطرنشان کرد: در حال حاضر پنج هزار هکتار از اراضی دو شهرستان آرادان و گرمسار زیر کشت پسته رفته است.
وی تأکید کرد: بهرهگیری از دانش محققان، پل ارتباطی میان یافتههای علمی و عرصههای تولیدی است که این مهم افزایش ظرفیت باغات را در پی خواهد داشت.
جندقیان یادآور شد: دو شهرستان آرادان و گرمسار از مستعدترین مناطق برای کشت پسته به شمار میروند و با توجه به تغییرات اقلیمی، خشکسالیهای پیاپی و افزایش شوری خاک، این محصول گزینهای جایگزین و کارآمد برای اصلاح الگوی کشت در منطقه محسوب میشود.
وی اضافه کرد: کشت پسته نه تنها از نظر اقتصادی برای کشاورزان صرفه دارد، بلکه از جنبه زیستمحیطی نیز با شرایط سخت منطقه سازگارتر است.
جندقیان بیان کرد: برگزاری چنین کارگاههایی گامی مؤثر در جهت توانمندسازی باغداران و ارتقای دانش فنی آنان به شمار میرود.
وی عنوان کرد: انتظار میرود با تداوم این آموزشها، شاهد رشد کمی و کیفی تولید پسته در غرب استان سمنان باشیم.
مدیر ترویج و آموزش جهاد کشاورزی سمنان در پایان ابراز امیدواری کرد: با توسعه کشت پسته و مدیریت علمی باغات، الگوی کشت منطقه به سمت محصولات کمآببر و مقاوم در برابر خشکی سوق یابد.
توسعه کشت پسته در شهرستانهای گرمسار و آرادان، بیتردید گامی هوشمندانه در مسیر سازگاری با بحران کمآبی و تغییرات اقلیمی محسوب میشود.
با این حال، آنچه این استراتژی را از یک تصمیم صرفاً کشاورزی به یک تحول اقتصادی-زیستمحیطی تمامعیار تبدیل میکند، میزان پایبندی به اصول علمی و بهرهوری پایدار است.
کارگاههای آموزشی مدیریت باغات که به همت جهاد کشاورزی سمنان برگزار میشود، پل ارتباطی حیاتی میان یافتههای تحقیقاتی و عرصه عمل است؛ پلی که میتواند تضمینکننده موفقیت این الگوی نوین کشت باشد.
نکته محوری در این میان، مسئله آب است. پژوهشهای علمی نشان میدهد که با استفاده از روشهای نوین آبیاری مانند سیستم قطرهای، میتوان مصرف آب در باغات پسته را تا 50 درصد کاهش داد. مطالعهای که بر روی باغات پسته رقم احمدآقایی انجام شده، حاکی از آن است که روشهایی نظیر «نهرکن» میتواند حجم آب آبیاری را تا 63 درصد کاهش دهد، در حالی که عملکرد محصول کاهش معناداری پیدا نمیکند.
بهرهوری 0.25 کیلوگرمی آب؛ فاصله تا استاندارد جهانی بسیار است
این یافتهها برای غرب سمنان که با افت شدید سطح آبهای زیرزمینی (تا یک و نیم متر در سال در گرمسار) مواجه است، یک فرصت طلایی محسوب میشود.
با این حال، واقعیت تلخ آن است که بهرهوری آب در باغات پسته استان سمنان در شرایط فعلی تنها به 0.25 کیلوگرم محصول به ازای هر مترمکعب آب میرسد. این رقم در مقایسه با پتانسیل قابل دستیابی با استفاده از روشهای بهینه فاصله بسیار زیادی دارد.
به عبارت دیگر، کشاورزان سمنانی در حال حاضر برای تولید هر کیلوگرم پسته، چندین برابر استاندارد جهانی آب مصرف میکنند. این شکاف عملکردی، دقیقاً همان نقطهای است که آموزشهای ترویجی باید روی آن متمرکز شود.
هشدار کارشناسان: توسعه بدون مدلسازی منابع آب، سرمایهگذاری در شن
از جنبه اقتصادی، پسته همچنان یکی از ارزآورترین محصولات کشاورزی ایران محسوب میشود و سهم قابل توجهی در صادرات غیرنفتی دارد.
اما هشدارها در این زمینه جدی است: سهم ایران از بازار جهانی پسته که تا دو دهه پیش حدود 80 درصد بود، امروز به زیر 18 درصد سقوط کرده است. آمریکا با تولید بیش از 56 درصد پسته جهان، اکنون رقیب سرسخت ایران محسوب میشود.
این آمار تکاندهنده نشان میدهد که توسعه سطح کشت به تنهایی کافی نیست؛ کیفیت، فرآوری، بستهبندی و بازاریابی حرفهای، مؤلفههای گمشدهای هستند که باید در کنار توسعه باغات مورد توجه قرار گیرند.
پژوهشها تأکید میکنند که عامل «کیفیت محصول» نسبت به «قیمت»، تأثیر بیشتری بر توسعه صادرات پسته ایران دارد.
این یافته برای کشاورزان گرمسار و آرادان یک پیام روشن دارد: رقابت در بازارهای جهانی، دیگر فقط بر سر قیمت تمام شده نیست، بلکه بر سر استانداردهای کیفی، میزان آفلاتوکسین، یکنواختی دانهبندی و بستهبندی استاندارد است.
کشورهای اروپایی به ویژه آلمان، سختگیرانهترین مقررات را در این زمینه اعمال میکنند و تنها پستههایی با بالاترین درجه کیفی مجوز ورود پیدا میکنند.
در سطح محلی، نگرانیهای جدی نیز مطرح است.
برخی کارشناسان نسبت به توسعه بیرویه باغات پسته در استان سمنان هشدار داده و تأکید کردهاند که با توجه به افت شدید آبخوانها (که در برخی مناطق طی 10 تا 15 سال آینده کاملاً خشک میشوند)، توسعه باغات پسته بدون مدیریت علمی منابع آب، میتواند خطرناکترین کار، ممکن باشد. پسته پس از 7 تا 10 سال به باروری کامل میرسد؛ اگر تا آن زمان منبع آبی وجود نداشته باشد، سرمایهگذاری انجامشده با شکست مواجه خواهد شد.
سه ضلع مثلث موفقیت: آموزش، عقلانیت آبی و مدیریت علمی
در نهایت آنکه کشت پنج هزار هکتار پسته در غرب سمنان، یک فرصت بزرگ اما توأم با مسئولیتی سنگین است. این مسئولیت بر دوش سه نهاد اصلی قرار دارد: نخست، جهاد کشاورزی که باید آموزشهای عملی و کاربردی را در اولویت قرار دهد؛ دوم، کشاورزان که باید از روشهای سنتی فاصله گرفته و به سمت آبیاری دقیق و مدیریت علمی حرکت کنند؛ و سوم، نهادهای حاکمیتی که باید پیش از صدور مجوز توسعه باغات جدید، مدلسازی دقیق از منابع آب برای 15 سال آینده انجام دهند.
پسته میتواند «طلای سبز» کویر سمنان باشد، اما تنها در صورتی که با «عقلانیت آبی» و «دانش فنی» همراه شود.
بدون این دو، خطر تبدیل شدن به یک سراب بزرگ وجود دارد؛ سرمایهای که در شن ریخته میشود و آبی که دیگر برنمیگردد.
انتهای پیام/363/
