یادداشت مهمان- سیده زینب گلابگیرنیک مدیر هسته فناوری نرم دینی اندیشکده فناوری نرم دانشگاه امام صادق(ع): پیشرفت اقتصادی متناسب با زیستبوم ایران اسلامی از تأکیدات پُربسامد امام شهید انقلاب بوده است. اقتصاد مقاومتی نه یک مدل انقباضی بلکه یک « فناوری نرمِ پیشرونده» برای عبور از تنگناها است. این نوشتار با تأکید بر این فرض که برای تبیین و تحقق این مهم، نگاه صرفاً اقتصادی یا فقهی کلاسیک کفایت نمیکند؛ بلکه اقتصاد مقاومتی را به مثابه یک « سیستم پیچیده» انگاشته است، سیستمی که سوخت بنیادین آن « ایمان» و ابزار اجرایی آن نیز « طراحی هوشمندانه محیط» است.
در این مسیر، بازخوانی اندیشههای شهید سید محمدباقر صدر ظرفیت بیبدیل برای پاسخگویی به مسائل این عرصه محسوب میشود،که به طور اختصار در سه لایه زیر به آن میپردازیم.
لایه اول: ایمان؛ از انتزاع تا ابزار قدرتمند حکمرانی شناختیصاحب کتابِ «اقتصادنا»، قائل به تمایز میان «علم اقتصاد» به عنوان مفسرعلل و عواملِ واقعیتها و نیز «مکتب اقتصادی» به عنوان روشی که اسلام برای زندگی اقتصادی برگزیده، میباشد. برمبنای اندیشه وی، «ایمان» با تغییر دادنِ «معنای سود و زیان» در نظام ترجیحات افراد، کنشگران را از تحصیل منفعت شخصی و بیشینهسازی سود به سوی رفتار بهینه و نفع جمعی و اخروی سوق میدهد. بر این اساس در حالی که علم اقتصادِ مدرن بر پایه «مالکیت مطلقِ» انسان ساختیافته است، مکتب اقتصادی شهید صدر بر مبنای«استخلاف» (جانشینی الهی) استوار میباشد.
در نگاه وی بر اساس آیه « ءَامِنُواْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنفِقُواْ مِمَّا جَعَلَکمُ مُّسْتَخْلَفِینَ فِیهِ فَالَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنکمُ وَ أَنفَقُواْ لهَمْ أَجْرٌ کَبِیر»(حدید/۷) انسان به مثابه « امین الهی» معرفی شده تا بر پایه اصل مالکیت خدا به امور بپردازد. با این توصیف تقویت ِایمان به عنوان یک «ناظر درونی»، نه تنها هزینههای حکمرانی را به شدت کاهش میدهد؛ کیفیت خدمت و اولویتدهی به امنیت اقتصادی جامعه از یک مقوله دستوری صرف به یک امر ایمانی و تعیینکننده در محاسبات ذهنی آنان، ارتقاء مییابد. در این صورت «سرمایه اجتماعیِ برخاسته از فناوری نرمِ ایمان» در اقتصاد مقاومتی مبتنی بر اندیشه شهید صدر، زمینه را برای پیریزی یک اقتصاد پویا در مقام حکمرانی فراهم میکند.
لایه دوم: از دیدبانی ولایی تا معماری انتخاب اقتصادیشهید صدر با استناد به آیه «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ»( نساء/۵۹)، «منطقة الفراغ» را از اختیارات زمامدار شرعی دانسته است. درواقع فناوری نرم «ولایت فقیه» ظرفیت « دیدهبانی و هدایت کلان اقتصادی» را به ولیامر مسلمین میدهد ( مانند ابلاغ سیاست های اصل ۴۴ قانون اساسی) و دولت با کاربست اصول «معماری انتخاب» (Choice Architecture) نظیر مشوقها، ارائه پیشفرضها و… میتواند بدون اهرمهای تحمیلی، افراد را به رفتار مقاومتی سوق دهد.
در چنین صورتی که افراد جامعه آگاهانه و داوطلبانه به کنشگری اقتصادی بپردازند، بدیهیاست که مقاومت و تابآوری سیستم نیز در برابر فشارهای خارجی ارتقا خواهد یافت.
لایه سوم: از تحول باطنی تا تابآوری سیستمی (تحقق اقتصاد کوثری)شهید صدر با استناد به آیه « وَ اتَّقُواْ فِتْنَةً لَّا تُصِیبنَ الَّذِینَ ظَلَمُواْ مِنکُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَاب» (انفال/ ۲۵) جامعه را به مثابه «کلّ واحدی» (سیستم) میپندارد که سرنوشت اجزاء آن به همتنیده و متأثر از یکدیگر میباشد.
در نظام فکری وی « سنت تغییر» نیز بر مبنای آیاتی نظیر« إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیرّ مَا بِقَوْمٍ حَتیَ یُغَیرِّواْ مَا بِأَنفُسِهِم» (رعد/۱۱) و « أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الْجَنَّةَ وَ لَمَّا یَأْتِکُم مَّثَلُ الَّذِینَ خَلَوْاْ مِن قَبْلِکُم مَّسَّتهْمُ الْبَأْسَاءُ وَ الضَّرَّاءُ وَ زُلْزِلُواْ حَتیَ یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مَعَهُ مَتیَ نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِیب» ( بقره/۲۱۴) حاکی از پیوند وثیق حالاتِ درونی و مناسبات ِبیرونی یک جامعه است.
بر این مبنا قبض و بسط نعمات و نصرت الهی نیز وابسته به تحول کلیت جامعه در ساحت درونی و تابآوری آن در سختیها است افزون بر آن، اصول « تکافل و توازن اجتماعی» در اندیشه شهید صدر، ضمن اینکه نقش ِ«سیستم خودترمیمگر» را ایفا کرده و جامعه را در برابر شوکها حفظ و تمرکزگراییآسیبپذیر را به «تابآوری شبکهای» تبدیل میکند. در نهایت، بدیهی است که اصلاحِ بنیادینِ ساختار و سیاستگذاری در نهادهای مرتبط و گذار از «اقتصاد تکاثری» (مبتنی بر انباشت رانتی) به «اقتصاد کوثری» (مبتنی بر تولید و جوشندگی) بر مبنای اندیشه شهید صدر این راستا اجتناب ناپذیر است
